مقالات

شیعه، شیعیان، خاورمیانه، حکومت، عربی

دانلود پایان نامه

ترین دلیل اعلام شکل گیری هلال شیعی در خاورمیانه، ایجاد شیعه هراسی و ایران هراسی در منطقه بود تا اولاً فشار آمریکا برای دموکراسی سازی در خاورمیانه کاهش یابد و ثانیاً نیاز آمریکا به کشورهای عربی محافظه کار بیشتر و روشن تر شود (حاجی یوسفی، 1388: 180).
ایالات متحده آمریکا، که طرح دموکراسی سازی کشورهای خاورمیانه را در سر می پروراند و در همین راستا نیز به عراق حمله کرده بود بعد از انتخابات 2004 عراق و به قدرت رسیدن شیعیان در پی برگزاری انتخابات به این نتیجه رسید که دموکراسی سازی در بین کشورهای خاورمیانه ممکن است امنیت ملی آن را در خاورمیانه مورد تهدید قرار دهد. به همین دلیل با همراه شدن ژئوپلیتیک شیعه و گسترش اختلافات بین شیعه و سنی به مدریت بحران های خاورمیانه می پردازد.
به طور خلاصه، هر چند آمریکایی ها در حمله به عراق به مسئله خیزش شیعه – یکی از پیامدهای سرنگونی صدام حسین و تبعات آن – توجهی نداشتند، در حال حاضر، به دنبال استفاده از این فرصت در راستای تامین منافع خود هستند. به عبارت دیگر، آمریکا می خواهد با استفاده از نگرانی کشورهای عربی از بیداری و قدرت گیری شیعه، یک اتحاد منطقه ای شامل کشورهای عربی و اسرائیل بر ضد ایران، سوریه، حزب الله و حماس تشکیل دهد.
ژئوپلیتیک شیعه و انقلاب اسلامی ایران
بخش اول: بحث و بررسی اصول و مبانی
گستره جغرافیایی – ژئوپلیتیکی شیعیان در جهان
در عصر جهانی شدن، که روابط گستره میان کشورها به عنوان یک عامل کلیدی در توسعه و پیشرفت به شمار می آید. افزایش تعداد مردم با خصوصیات فرهنگی، مذهبی و قومی مشابه، می تواند به عنوان یک ویژگی کلیدی و عامی ژئوپلیتیکی در این قرن باشد. «جهانی شدن منطق جدایی بین ساکنان سرزمین ها را به دنبال دارد؛ یعنی گروهی از ساکنان سرزمین های جنوب که در هویت اصیل خود به وسیله ای برای مقاومت در برابر نفوذ فرهنگ غرب دسترسی می یابند برای احیای مجدد حیات و روشن کردن مشعل فرهنگ اصیل خود از راه دین و تلاش فراوان می کنند. جنگ ها و درگیری های ظاهراً دینی ابزاری در خدمت هدف بزرگ تر و جستجوی قدرت و تملک سرزمین جدید است.» (شوتار، 1386: 248) در واقع در عصر جهانی شدن ماهیت خاص دوره جهانی شدن چنین است که حتی کمترین ظرفیت موجود برای برقراری ارتباط با کشورهای دیگر، اثری مثبت بر تصویر بین المللی آن کشور دارد. (Muzaffarli ,2008 :16)
«واقعیت این است که هر کشوری به اندازه قدرت و توانایی های خود و قدرت زیر ساختارها و انسجام سیاسی اش، می تواند با نیروهای فراملی وارد تعامل شود.» (ابراهیمی، 1388: 148) گستردگی جغرافیایی – ژئوپلیتیکی مذهب شیعه در میان کشورهای خاورمیانه به عنوان یک موقعیت استراتژیکی و تقویت کننده ی روابط مستحکم، برای پیروان این مذهب به حساب می آید. امروزه مذهب شیعه در بیش از 16 کشور به طور رسمی دارای پیروانی می باشد. در کشورهای آذربایجان، بحرین بیش از 75 درصد و در ایران بیش از 90 درصد مردم آنها، پیروز مذهب شیعه هستند. علاوه بر کشورهایی که به عنوان کانون سنتی شیعیان به شمار می آید؛ در اروپا، کشور آلمان بیش از 600 هزار نفر از علوی های ترک تبار را در خود جای داده است؛ در کشور انگلستان حدود یکصد هزار نفر از شیعیان که از شبه قاره (هند – پاکستان) به آن کشور مهاجرت کرده اند زندگی می کنند. در فرانسه در حدود 100 هزار نفر از شیعیان ایرانی تبار و ترک تبار زندگی می کنند. در رئونیون و جزایر کاراییب چندین هزار شیعه وجود دارد. در آفریقا در کشورهایی مانند تانزانیا، کنیا، سنگال و ساحل عاج جوامع شیعی هندی تبار و لبنانی تبار زندگی می کنند. در آمریکای شمال و جنوبی، شیعیانی با تبار ایرانی و لبنانی که بیش از یک میلیون نفر می باشند نیز زندگی می کنند. (توال، 1380: 147146)
جغرافیای سیاسی شیعیان در خاورمیانه
شیعیان یکی از پراکنده ترین مذاهب حال حاضر جهان هستند. پراکندگی شیعیان هم از نظر تاریخی و هم از نظر دلالت های فرهنگی و سیاسی آنها از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است (فرانسوا، 1382: 14). در حال حاضر جمعیت مسلمانان جهان به بیش از یک میلیارد و ششصد میلیون نفر رسیده است و براساس آماری که از منابع مختلف ارائه شده است شیعیان حداقل حدود 20 درصد این جمعیت یعنی بیش از سیصد و بیست میلیون نفر را تشکیل داده اند و پیش بینی می شود تا سال 2030 جمعیت مسلمانان به دو میلیارد و دویست میلیون نفر و جمعیت شیعه بیش از چهارصد میلیون نفر باشد. براساس آمار سال 2007 میلادی، مجموع جمعیت کشورهای عربی خاورمیانه عضو اتحادیه عرب 314 میلیون نفر است. مصر با 81 میلیون و جیبوتی با پانصد هزار به ترتیب پر و کم جمعیت ترین کشورهای عرب هستند (CHA, 2006). برخی بر این باورند، اگر جمعیت مصر را از جهان عرب خارج کنیم دیگر اکثر سنی در دنیای عرب وجود نخواهد داشت (Walker, 2006).
جمعیت بسیار قابل توجهی از شیعیان، در کشور ایران و کشورهای عربی همانند عراق، عربستان سعودی، یمن، بحرین و لبنان زندگی می کنند و برخی از این کشورها اکثریت جمعیت را تشکیل می دهند. در مورد کشورها اسلامی غیر ایرانی – غیر عربی هم می توان نمونه های متعددی را نشان داد که تشیع از سابقه بسیار قدیمی برخوردار است. در شبه قاره هند تشیع از دیرباز حضور داشته است و بنابراین می توان گفت که تشیع گرچه در ایران سابقه حکومتی چند صد ساله دارد ولی تشیع مخصوص ایرانیان نیست و در بیشتر کشورهای اسلامی و در میان بیشتر قومیت ها و ملیت های مختلف تشیع ریشه دوانیده است.
بدین ترتیب می توان از یک امتداد شیعی سخن به میان آورد که از شبه قاره آغاز می شود و بخش هایی قابل توجه از هند و پاکستان را پوشش می دهد و سپس بخشی مهم از افغانستان و حتی آسیای مرکزی را شامل می شود و در دنباله، تمام ایران، اکثریت عراق و یمن و برخی کشورهای خلیج فارس مانند بحرین و منطقه شرق عربستان سعودی را پوشش می دهد. در دنباله عراق بخش های مهمی از ترکیه را شیعیان امامی، علوی و بکتاشی تشکیل می دهند و در شامات، در لبنان اکثریت با شیعیان امامی و علوی و دروزی است و در سوریه نیز علویان حکومت می کنند و جمعیت قابل توجهی از آنان در ساحل سوریه به شکل تاریخی حضور دارند. اقلیت شیعی دیگری نیز در اردن و فلسطین و اسرائیل هستند که این امتداد شیعی را تکمیل می کنند. در بخش هایی از آفریقا نیز تیشع سابقه تاریخی دارد و این امر تنها به کشورهای عربی آفریقا محدود نمی شود، بلکه در آفریقای غیر عربی هم این مسئله صادق است. به طور مثال حضور شیعیان اسماعیلی از دیرباز در شرق آفریقا وجود دارد. بنابراین ما هم اکنون از اقیانوس هند تا دریای مدیترانه با یک امتداد شیعی روبه رو هستیم که البته این امتداد به صورت امتداد و حضور تاریخی است و تشیع در تمام این نقاط ریشه های تاریخی بسیار کهنهای دارد که با قومیت ها و ملیت های این امتداد جغرافیای آمیخته شده و به یکی از عناصر مهم هویت آنان تبدیل گردیده است.
چالش ها و مسایل خاورمیانه
محدوده جغرافیایی خاورمیانه دارای ناهمگونی آب و هوایی، زبانی، جمعیتی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی می باشد. از ویژگی بارز در اکثر کشورهای این محدوده ی جغرافیایی، وجود اقوام عرب می باشد که از نظر زبانی با هم متحد هستند ولی از نظر ویژگی های توسعه یافتگی با هم تفاوت های بارزی دارند. جوامع و کشورهای خاورمیانه از زمره ی کشورهای در حالا توسعه و جهان سومی می باشند، با وجود اینکه اولین تمدن ها و شهرنشینی در این محدوده ی جغرافیایی به وجود آمده و شکل گرفته است؛ ولی اکثر کشورها در این محدوده، هنوز دارای بافت سنتی و توسعه نیافته ای هستند. در رابطه با نوع حکومت و نحوه عمل رفتار دولتمردان این کشورها نیز شاهد وجود عادات و رفتار سنتی از سوی آنها می باشیم. در واقع «جوامع خاورمیانه تحت تاثیر نظام های سیاسی و اجتماعی قرار دارند، که از طریق اهرم های گروهی خاص، فرد را تابع خواسته ها و هدف های خود کرده اند. به بیان دیگر واحد اقدام اجتماعی در جوامع در حال توسعه را گروه تشکیل می دهد و فرایند سیاسی تابع رفتار گروهی است. آرتور اف بنتلی در بررسی نظام های سیای و اجتماعی خاورمیانه، آنها را به موزاییکی تشبیه می کند، که دارای خطوط در هم و برهم، مقاطع و هم چنین متناوب نامحدودی می باشند. هر خط نمایانگر یک گروه است که برای پیشبرد اهداف خود دائماً در یک رابطه کنشی و واکنشی قرار دارند.» (ازغندی، 1385: 57).
در ارتباط با شناخت بافت سیاسی و اجتماعی کشورهای خاورمیانه تحقیقات زیادی از سوی جامعه شناسان و سیاستمداران انجام گرفته است؛ یکی از این تحقیقات را ریچارد آنتون انجام داده است؛ وی بیان می کند که: «قدرت و نفوذ در جمواع مختلف خاورمیانه این نیست که فرد مقام مشخصی داشته باشد، یا اینکه فرد آن فرد مقام خود را برای کسب فرصت های بسیار مورد استفاده قرار دهد، بلکه قدرت و نفوذ در جوامع مختلف خاورمیانه به میزان موفقیت هایی بستگی دارد که طی آن شخص قادر است با دیگران پیوندهای شخصی به وجود اورد. برای این کار، او بایستی بتواند ویژگی های شخصی بسیار ارزشمند خود را به دیگران نشان دهد و برتری خود را به دیگران بقبولاند. این ویژگی ها برای او اهمیت سیاسی ایجاد و او را به بالاترین سطوح قدرت سیاسی می رساند.» (Anton and Harik,1972: 216) بنابراین «در جهان کنونی که دموکراسی و پاسخ به خواسته های مردم حرف اول را می زند هنوز در اکثریت کشورهای خاورمیانه، حکومت های موروثی و خانوادگی و قوم گرایی بر کشورهای منطقه حاکم است. هر چند اقداماتی در راستای آراء عمومی و تشکیل مجلس و پارلمان برداشته شده است، اما هنوز تا رسیدن به یک توسعه و پیشرفت راه زیادی در پیش دارند. این در حالی است که نباید فراموش کرد که، اینکه حکومت ها چگونه با منابع و ثروت های خود رفتار می کنند به شدت بر توان توسعه انها تاثیر می گذارد.» (محرابی و مهکویی، 1387: 569574)
مولفه هاو ظرفیت های ژئوپلیتیکی شیعه
براساس بررسی های به عمل آمده، مولفه ها و ظرفیت های ژئوپلیتیک شیعه یکی از مهمترین عواملی است که سبب گسترش و تداوم نفوذ انقلاب اسلامی شد. این مولفه ها و ظرفیت ها ذیل ظرفیت های معنوی – سیاسی شیعه و ظرفیت های جغرافیای شیعه قابل بررسی هستند. توال نیز بر این باور است که پدیده شیعه گری در حقیقت رفته رفته در کانون بیشتر درگیری های منطقه ای و بین المللی قرار گرفته است. اکثر شیعیان در مراکز و مناطق حساس ژئوپلیتیکی جهان ساکن هستند این مسئله قدرتی به آن بخشیده است که می توانند جهان را با چالش جدی روبرو کنند. “مارتین کامر” محقق اسلام ستیز آمریکایی نیز بر این باور است که ژئوپلیتیک شیعه در دوران معاصر برخی از قوی ترین مفاهیم طغیان انقلابی را پدید آورده است، جنبش های شیعی امروزه استراتژی های سیاسی فوق العاده اصیلی ابداع کرده اند که غالبا موجب شگفتی و حیرت دنیای اسلام و غرب شده است این شیوه در ایران از عظیم ترین موفقیت ها برخوردا است و الهام بخش سایر شیعیان در دنیای عرب و جنوب آسیا نیز شده اند. کمربندی از تشیع، حیات اقتصادی، استراتژیکی و تاریخی اسلام را در بر می گیرد و بخش هایی از لبنان، سوریه، عراق، عربستان، کویت، بحرین، ایران، افغانستان، پاکستان و هندوستان را می پوشاند این کمربند که در کشورهای مختلف به اکثریت و اقلیت شیعه تقسیم می شود، خود دنیایی است که تاثیرات گوناگون در آن به سرعت انتقال می یابد. (کراس، 1954: 51)
ظرفیت های معنوی – سیاسی شیعه
عمده ترین ظرفیتهای معنوی – سیاسی شیعه شامل عدالت خواهی و ظلم ستیزی، امامت و ضرورت تشکیل حکومت، آجتهاد و آگاهی به زمان، جهاد و شهادت است که در ادامه به اختصار به توضیح آن می پردازیم.
) عدات خواهی و ظلم ستیزی: شیعه عدالت را از صفات خداوند و جزء اصول مذهب خود می داند از این رو در مقابل کسانی که مشروعیت حکومت را به خداوند نسبت می دهند مخالف می کند. (حسینیان، 1380: 19)
به این ترتیب می توان گفت بزرگترین انگیزه و حساسیت شیعیان انقلابی عدالت خواهی آنان است. این اصل برای شیعیان الهام بخش تلاش برای برقراری عدالت است و به همین دلیل شیعیان به دنبال استقرار اسلامی هستند که پیام اصلی اش عدالت است. شیعه عدالت را برای خلیفه، والی، حاکم، قاضی، پلیس، امام جماعت و …. لازم می داند. شیعیان بر خلاف اهل سنت که در درجه اول اسلام را دین قدرت می دانند در درجه نخست اسلام را دین عدالت و تاریخ راستینش را تاریخ عدالت و دادگستری می دانند. (مسجد جامعی، 1390: 255) اهل سنت مبنای اطاعت از احکام را حکم کلی تر آن می دانند و معتقدند که براساس آن باید از خدا، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اولی الامر اطاعت نمود و اولی الامر یعنی حکومت مقتدر، ولو اینکه ستمکار و جائر باشد. در حالی که مکتب شیعه اولی الامر را امام معصوم (ع) می داند که در دوران غیبت فقیه جامع الشرایط این وظیفه را برعهده دارد. ملت های بسیاری از ادیان مختلف مبارزه با ظلم را غیرممکن می دانند،‌ برخی معتقدند همانا حاکمان ظالم اولی الامر هستند و باید از آنها اطاعت کرد، برخی معتقدند محکوم ژئوپلیتیک هستند و در مبارزه پیروز نخواهد شد، برخی در صورت ضمانت در پیروزی حاضر به مبارزه هستند، در حالی که شیعه معتقد است خداوند عادل است و به وعده هایش عمل می کند و الزاماً همچون امام حسین (علیه السلام) برای پیروزی نمی جنگد بلکه برای ادای تکلیف شرعی مبارزه می کنند.
) امامت و ضرورت تشکیل حکومت: یکی از اصول مذهب شیعه امامت است یعنی اعتقاد به وجود امام عادل و معصوم با این توضیح که در زمان غیبت اعتقاد به امام از طریق فقیه جامع الشرایط تداوم می یابد. بنابراین اصل امامت بالقوه عنصری انقلابی است که در صورت به فعلیت در آمدن می تواند حکومت های نامشروع را سرنگون و حکومت مطلوب را جایگزین آنها کند. (حسینیان، 1380: 14) اعتقاد به اینکه هر حکومتی غیر از حکومت امام معصوم (ع) یا حکومت غیر از طرف امام معصوم (ع) غصبی است به طور بالقوه موجد انقلاب است.
) اجتهاد و آگاهی به زمان: در دروان غیبت و تا ظهور منجی بشریت، یکی از اساسی ترین راه کارهای شیعه برای اداره بهتر زندگی اجتماعی و سیاسی خویش براساس شرایط روز و مقتضیات زمان، اصل اجتهاد است. اصل اجتهاد روح اعتراض و انتقاد را در برابر حاکمیت های غیر منصف تقویت می کند. به علاوه اینکه، شیعه از طریق مرجعیت به نوعی رهبری اجتماعی دست می یابد که در مواقع لزوم می تواند نیروها و اقشار مختلف جامعه را ساماندهی و آماده جهاد کند. (متقی زاده، 1384: 37) اصل اجتهاد در طول تاریخ سبب شده که شیعه دچار جمود و واپس نگردد و همین اصل جذابیت های لازم را برای انطباق معرفت دینی با دستاوردهای دانش بشری در حوزه های گوناگون سیاست، اجتماع، اقتصاد، فرهنگ و علوم معاصر ایجاد کرده است. (نامدار، 1376: 80) به عنوان مثال، مهمترین اقدام امام خمینی (رحمه الله علیه) در این زمینه ایجاد تغییرات، تفسیر جدیدی بود که حضرت امام (ره) از مفاهیم، آموزه ها و نمادهای اسلامی شیعه گرفته بود. براین اساس اهداف اصلی انقلاب اسلامی و جنبش های اسلامی از دیدگاه حضرت امام عبارتند از: (عزتی، 1381: 301)
مبارزه با نظام سلطه، استعمارگران و استثمارگران سرزمینهای اسلامی
مبارزه با ظلم در راستای حمایت از مظلومان و مستضعفان جهان
کمک به نهضت های اسلامی و حرکت های رهایی بخش در سطح جهان
تلاش برای استقرار صلح و آرامش در جهان از طریق ظلم ستیزی و سلطه ستیزی و دفاع از مظلومین
) جهاد و شهادت: واقعه اسطوره ای عاشورا در کربلا در حقیقت، بنیان و اساس نظریه انقلاب در تشیع است زیرا شیعه قیام امام حسین (ع) را یک پرچم سرخ در حال اهتزاز به عنوان استمرار نبرد حق و باطل می داند؛ بنابراین مکتب امام حسین (ع) اسوه ظلم ستیزی و پرچمدار جهاد در شرایط نابرابر جنگ علیه غاصبان حکومت است. عنصر شهادت از قوی ترین نیروهای محرک برای اقدام سیاسی است و به تعبیر دکتر علی الوردی مورخ و نویسنده عرب، شهادت پیوسته شیعه را به صورت یک آتشفشان خاموش در آورده است. (نامدار، 1376: 35) حامد الگار معتقد است که ترکیب دو عنصر غیبت کبری و شهادت بویژه در مراحلی از تاریخ به تشیع دیدگاه و موضعی مبارزه جویانه و انقلابی می بخشد. (الگار، 1360: 17)
در شرایط کنونی کربلا به عنوان مرکز مقدس برای تجمع شیعیان عاشق از اقصی نقاط جهان می تواند موجب وحدت و یکپارچگی و تقویت روحیه جهاد و شهادت در بین شیعه شده و آرمانهای شیعه را فارغ از قید و بندهای قومی و منطقه ای در پیوند با ژئوپلیتیک شیعه دنبال کند و همواره موجب تقویت سیاسی معنوی شیعه گردد. هنگامی که از آموزه های شهادت سخن به میان می آید نمادی ترین واقعه، شهادت امام حسین (علیه السلام) است که در تشیع مظهر و الگوی تمام عیاری برای شهادت شمرده می شود. تلقی شیعیان از چنین مرگی ترس از مرگ را که مهمترین مانع و بازدارنده از انجام مبارزه است به چالش می کشد. (متقی زاده، 1384: 41)
) اصول تولی و تبری و امر به معروف و نهی از منکر: اصول تولی و تبری یعنی اثبات ولایت اولیای دین و نفی هر ولایتی که معارض با آنهاست. این اصول در دوران معاصر از مولفه های اساسی فرهنگ سیاسی شیعه به شمار می رود. اصل امر به معروف و نهی از منکر نیز که ضرورت مشارکت عناصر جامعه در نظارت همگانی بر هیئت حاکم و حتی رفتار نامناسب انسانهاست، موجب سلامت جامعه و ضامن بقاء و استمرار نظام اسلامی صالح و عادل خواهد بود. اصل خمس هم به عنوان ابزار اصلی در ایجاد استقلال مالی شیعه که در

92