دانلود پایان نامه بررسی علت بروز مشکلات کارکنان دراثرخدمت بصورت نوبت کاری(شیفتی) و مسائل و مشکلات سازمانی

        موضوع:طرح مسئله سازمانی

استاد:سرکار خانم دکتر رجبی

گردآورنده: سروان بهزاد سعادتی

دوره دوازده کارشناسی ارشدمدیریت مالی وبودجه

دانشگاه علوم انتظامی امین

 

 

 

طرح مسئله

 

     بررسی علت بروز مشکلات کارکنان دراثرخدمت بصورت نوبت کاری(شیفتی) و مسائل و مشکلات سازمانی

 

نوبت كاري يكي از عوامل استرس زاي شغلي بشمار مي آيد كه بخش
رو به تزايدي از جمعيت مشغول بكار را در سطح جهان تحت تأثير قرار داده است ، و همچنين  از عوامل زيان آور محيط كار در حيطه ارگونومي سازماني است و مي تواند از جنبه هاي گوناگون  اثراتي نامطلوب بر بهره وري سازمان و همچنين كيفيت زندگي كاري انسان، تاثير بر تندرستي جسماني و رواني، ايمني و زندگي خانوادگي و اجتماعي  فرد نوبتکار برجاي گذارد.

نوبت کاري، هر نوع کاري که به طور منظم و معين در بيرون از دريچه زماني کار روزانه (7 صبح تا 6 بعدازظهر) انجام پذيرد را نوبت کاري گويند و داراي انواع مختلفي است كه شامل :

1-شيفت‌هاي ثابت كه فرد به طور معمول در يک شيفت کار مي کند (مثلا شبکار)، شيفت در گردش که فرد در شيفت هاي مختلف کار مي کند و ساعت کاري برنامه ريزي نشده است،

2- شيفت‌هاي گوش به زنگ نوع ويژه‌اي از نوبتکاري است ( که در موارد اورژانسي گروه ويژه‌اي از کارکنان براي انجام وظايف خود فراخوانده مي شوند )مي باشد.

3-اما پراستفاده‌ترين نظام شيفتي ، نظامي است که توليد يا خدمت در شيفت هاي 8 ساعته تنظيم مي شود و به شيفت هاي: صبح، عصر و شب مشهور مي باشند. اصطلاح نوبتکاري وقتي استفاده مي شود که کاري در يک دوره کاري روز زمانبندي مي‌شود، يا وقتيكه بيشترساعتهاي کاري خارج از روز هاي معمول هفته، نظير: عصر، شب يا شيفت هاي آخر هفته اتفاق مي‌افتد.

 

طرح سوال

سئوالاتی که در اینجا مطرح می شود این است که:

1-چه عوامل باعث بوجودآمدن چنین مشکلی می شوند؟

2- راههای مقابله بامشکل فوق وکاهش تاثیرات سوء آن ؟

در این بحث مهمترین علل بروز مشکلات ناشی ازنوبت کاری در کارکنان مورد بررسی قرار گرفته و سعی شده به سئوالات فوق پاسخ مناسب داده شود.

 

 

 

بعضی از عوامل بروز مشکلات ناشی ازنوبت کاری در کارکنان:

1-عوامل سيرکادين : يکي از ريتم هاي شناخته شده در فيزيولوژي و روانشناسي انسان ريتم هاي سيرکادين مي باشد که داراي حرکت سرشتي بوده و در برابر تغييرات ناگهاني در برنامه عادي و روزمره خود ، مقاومت نشان مي دهد . وظيفه اين دستگاه آماده نمودن مغز و بدن براي خواب يا بيداري فعال در ساعات معين و مشخصي از روز است . اين دستگاه درجه حرارت بدن ، تعداد ضربان قلب و فشار خون را کاهش داده ، ترشح هورمونهايي مانند کورتيزول را که باعث بيداري و فعاليت مي شوند ، متوقف نموده و ترشح هورمون هايي مانند ملاتونين را که به احساس خواب کمک مي کنند افزايش مي دهد و به اين ترتيب جسم را براي خواب آماده مي سازد. همچنين اين دستگاه با توقف يا کند کردن فعاليت دستگاه گوارشي و کليه ها و جلوگيري از احساس گرسنگي باعث مي شود فرد بتواند براي مدت طولاني در خواب بسر برد. بنابر اين تغيير  در اين دستگاه  منجر به : بي قراري، تحريک پذيري، بد خلقي و اختلالات دستگاه گوارش، کاهش ساعات خواب و بازده کار و عملکرد ايمني (به علت از دست رفتن هماهنگي در ساعت بيولوژيک) مي گردد. و از سوي ديگرمقاومت در برابر تغييرات اين ساعت مشخص مي سازد که حرکت از سوي روزکاري به سمت شب کاري از نظر بيولوژيکي نمي تواند در مدت کوتاهي تحقق پذيرد، و براي تطابق حداقل به دو هفته کامل شب کاري مداوم نياز است. که اين ويژگيها ممکن است باعث ايجاد مشکلات قابل توجهي در کارگران نوبت کار شوند.

2-عوامل خواب : زمانبندي خواب نگراني عمده در زندگي نوبتکاران به ويژه شبکاران است. اين افراد اغلب از اختلالات خواب رنج مي برند که به دليل اشکال در چرخه خواب و بيداريشان است بررسيها نشان مي دهند که حدود 62 درصد افراد نوبتکار از اختلال خواب رنج مي برند و بيخوابي از شايع ترين شکايتهاي افراد نوبتکار است. افراد بالغ به طور متوسط7 تا 5/7 ساعت در شبانه روز به خواب احتياج دارند. مدت خواب پس از شيفت شب 15 تا 20 درصد کاهش مي‌يابد و از طرفي تقريبا نيمي از افراد شبکار در خواب رفتن يا ادامه خواب دچار مشکل مي شوند . بنابراين نوبتکاري هم روي مدت و هم روي کيفيت خواب تاثير مي‌گذارد. بعضی از عوامل محيطي به ويژه سر و صداي محيط و عادت به چرت زدن، مشکل ديگر افراد نوبتکار است. به طور کلي تحقيقات نشان مي دهد که افراد نوبتکار، نسبت به کارگران روزکار به طور متوسط در هر هفته 5 تا 7 ساعت کسري خواب دارند. بنابراين محروميت از خواب در افراد شبکار مي تواند روي ايمني، سلامتي و در نتيجه کارايي افراد تاثير مهمي داشته باشد که پيامد هاي آن غير از افراد نوبتکار متوجه کل جامعه مي شود.

3-عوامل اجتماعي – رواني- خانوادگي : پيامدهاي روحي و رواني شامل تحريک پذيري، افسردگي، استرس و اختلال در روابط اجتماعي از جمله پديده هاي روحي و رواني ناشي از تداخل شيفت کاري با زندگي اجتماعي و خانوادگي افراد مي باشد. شيفت کاري مي تواند بر روي زندگي خانوادگي افراد اثر منفي داشته باشد و زندگي اجتماعي آنها را مختل سازد، به ويژه وقتي برنامه شيفت کاري به گونه‌اي باشد که فرد در اواخر بعد از ظهر و شب از خانه دور باشد . مطالعات مختلف نشان مي دهند که ميزان اختلالات زناشويي و طلاق در افراد نوبتکار بيشتر است.

اختلال در انجام سرگرمي ها، فعاليتهاي گروهي و شركت در جامعه از تاثيرات نوبت كاري است و معمولا لازمه چنين فعاليتهايي مشاركت منظم مي باشد كه با برنامه هاي هميشگي نوبت كاري بهم مي خورند.

 

 

 

نظریه های علمی وتحقیقاتی

مکتب زیستی(بیولوژیک):این مکتب برراحتی ورفاه جسمانی کارکنان تمرکز وتاکیددارد.انچه موردتاکیداین مکتب است عبارت است از:محل استقرارکارکنان ،ابزارلازم برای تحمل وضعیت کاری،قدرت جسمانی،سروصداوسطوح حرارت ودیگرمتغییرهای مشابه که برراحتی کارکنان درمحیط کارتاثیردارند.درجاهایی که به این متغییرهاتوجه میشود،کارکنان نیاز به تلاش کمترداشته وبدن آنهادرمعرض دردوبیماری کمتری قرارگرفته وحوادث کمتری می افتد.

پژوهش

به منظور بررسي تأثير بي‌خوابي بر عواطف افراد، پژوهشگران آمريکايي مطالعه جالبي را ترتيب دادند. در اين مطالعه که در انستيتو نظامي «والتر ريد» در مريلند آمريکا انجام شد، 26 سرباز مورد بررسي قرار گرفتند. پژوهشگران ابتدا از اين افراد يک تست عاطفي به عمل آوردند و سپس براي آنها مسائل ويژه‌اي را مطرح کردند و از آنها خواستند که بگويند در چنين شرايطي چه تصميمي مي‌گيرند.

اين مسائل در 3 گروه دسته‌بندي شدند: مسائل فاقد پيچيدگي‌هاي اخلاقي (که در آن سربازان در شرايط فرضي قرار مي‌گرفتند که در آن به کسي آسيبي نمي‌رسيد)، مسائل اخلاقي ولي غير شخصي ( که در آن سربازان بايد تصميمي را مي‌گرفتند که بطور غيرمستقيم به گروهي آسيب مي‌رساند) و مسائل اخلاقي و شخصي (که در آن سربازان بايد تصميمي را مي‌گرفتند که ممکن بود طي آن بطور مستقيم به عده‌اي آسيب برساندند و حتي باعث مرگ آنها شوند).

ابتدا اين مسائل براي همگي مطرح شد و نمرات کسب شده توسط سربازان شبيه هم بود. سپس به اين افراد 53 ساعت بي‌خوابي داده شد و دوباره مسائل مشابه مطرح شد. نتايج نهايي نشان داد که افرادي که در تست عاطفي اوليه نمره بالايي کسب کرده بودند، پس از بي‌خوابي هم تصميماتشان چندان تفاوت نکرد ولي کساني که نمرات متوسط يا پايين کسب کرده بودند، پس از بي‌خوابي به طرز قابل ملاحظه‌اي ساده‌گير شدند و درمورد مسائل اخلاقي و شخصي، تصميماتي را که به دليل مسائل اخلاقي قبلاً براي آنها غيرقابل قبول بود را به سادگي اتخاذ کردند.

مواردي که در اين مطلب به آنها اشاره شد، همگي نتايج بررسي‌هاي کاملاً علمي دانشمندان و پژوهشگران در مورد خطرات کار بيش از حد و کم‌خوابي بر سلامت افراد و جامعه بودند. اين نتايج البته ارزش کار و فعاليت را زير سؤال نمي‌برد ولي نشان مي‌دهد که کار ارزشمند هم اگر با رعايت اصول انجام نشود، تأثيري بدتر از انجام ندادن کار دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عوارض نوبتكاري ازدیدگاه علم پزشکی

1-عوارض باليني :
الف
مشکلات قلبي و عروقي: بررسي‌ها نشان مي‌دهند که بيماريهاي قلبي و عروقي و حملات قلبي در ميان افراد نوبتکار نسبت به افراد روز کار بيشتر ديده مي شود .

ب- مشکلات گوارشي : تحقيقات نشان مي دهدکه اختلالات گوارشي در ميان افراد نوبتکار شايع بوده، علت آن پيروي عمل هضم از ريتم سيرکادين است نوبت كاري ريتم سيركادين يا ساعت بيولوژيكي بدن انسان را بهم مي زند. اين اختلال موجب ناراحتي معده و كمبود خواب و بي نظمي هاي عصبي و گوارشي مي شود

2– عوارض غير باليني:
الف- عملکرد: کاهش عملکرد يکي از اثرهاي مخرب نوبتکاري است مطالعات انجام شده ناتواني کارکنان براي سازگاري با برنامه نوبتکاري مي‌تواند منجر به از دست رفتن بهزيستي رواني و جسمي شده، پيامد هاي عملکرد و ايمني نامطلوبي را ايجاد كند.

ب- حوادث شغلي: نوبتکاران تطابق نيافته، مي توانند به گونه‌هاي مختلف عامل خطر براي خود و سايرين باشند. نخستين عامل، خواب آلودگي زمان کاراست. خواب آلودگي هنگام کار ممکن است باعث بي‌توجهي به علايم هشدار دهنده و يا بروز واکنش نا مناسب در برابر هشدار دريافت شده شود.

                                                           

راهکارهای برخورد با مشکلات پیش روی کارکنان درمواجه باعوارض ناشی ازنوبت کاری درکارکنان

الف ) برنامه هاي نوبت کاري        ب )کنترل هاي مديريتي / سازماني            ج ) كنترل هاي فردي ( نوبت كار)

برنامه های نوبت کاری

1-چرخش سريع و روبه جلو شيفت هاي کاري ( صبح – عصر – شب)

2-چرخش در برنامه نوبت کاري از يک شيفت به شيفت بعدي بين1- 4 روز

3-اجتناب از شيفت هاي کاري ثابت در شب

4-اجتناب از شروع شيفت کاري قبل از ساعت 6 صبح

5-در نظر گرفتن 24 ساعت استراحت بعد از هر شب نوبت کاري

6-در نظرگرفتن حداقل 2 روز تعطيلي بعد از پايان هر دوره شب کاري، به غير از برنامه نوبت کاري سريع و رو به جلو

7-تا حد امکان جلوگيري از کار کردن نوبت کار در دو شيفت در طول 24 ساعت

8-جلوگيري از انجام كارهاي فيزيكي سنگين، كارهاي تكراري و كارهاي فكري دشوار بيشتر از 8 ساعت

9-در محيط هايي که عامل زيان آور بيش از حد مجاز مي باشد نوبت کار نبايد بيشتر از 8 ساعت فعاليت نمايد

کنترل هاي مديريتي / سازماني

1-انتخاب مناسب نوبتکاران

افرادي كه قادر به انطباق با نوبت كاري نيستند نبايد در برنامه هاي نوبت کاري انتخاب گردند. عوامل فردي که به احتمال زياد علل ايجاد عدم انطباق با نوبت کاري مي باشد شامل :1-افرادي كه در اواخر دوران ميانسالي هستند (سن بالاي 50 سال)2-افراد بامدادگرا 3-افرادي داراي الگوي خواب ثابت و منظم  4-افرادي كه طبق عادت داراي خواب طولاني هستند 5-افرادي داراي پيشينه اختلالات خواب ، ناراحتي هاي گوارشي ، استعمال دخانيات  7-افراد مبتلا به بيماري هاي قلبي ، قند ، صرع و بيماريهاي رواني

 

2-آموزش

داشتن نگرش صحيح در مورد نوبت كاري وآموزش كاركنان نوبت كار جهت تطابق با نوبتكاري  باعث جلوگيري از هرز رفتن سرمايه و افزايش بهره وري مي شود. زيرا عدم رضايتمندي و انطباق در بين نوبت كاران سبب افزايش ميزان غيبت از كار و تغيير شغل مي گردد.

3- ارائه خدمات باليني

ارائه خدمات باليني  در شرکت با حضور کادر پزشکي و  مددکاران اجتماعي  واقف بر مشکلات  و رهيافت‌هاي ناشي از نوبت کاري براي کارکنان نوبت کار بسيار مفيد مي باشد . کارکنان آموزش ديده بايستي در اين کلينيک، به صورت متناوب (ساليانه) وضعيت ساعت زيستي ( انطباق يا عدم انطباق) هر نوبتکار را پايش كنند و در صورت کشف هر گونه عدم انطباق ريتمي انتقال وي از نوبتکاري به روزكاري براي دست‌كم يک سال براي مديران و کارفرمايان، توصيه شده است. اين کار از اثرهاي احتمالي بيماري نوبتکاران جلوگيري مي کند.

4-کاهش ميزان نور خيره كننده

خيره شدن چشم، از نور زياد و نامناسب ناشي مي شود. تشعشعات صفحات نمايشگر و رايانه و خيرگي چشم بر اثر آن باعث افزايش فشار به چشم شده و با ايجاد خستگي ارتباط مستقيم دارد. طراحي سيستم روشنايي مناسب در به حداقل رساندن خيرگي  موثر است.

5-کاهش ميزان سر وصداي اضافي

صداي مكالمات، تجهيزات و وسايل ارتباطي باعث افزايش استرس مي شود و اين عامل، ارتباطي مستقيم با خستگي ناشي از نوبت كاري دارد. که مي بايست صداي اضافي و ناخواسته از محيط کار حذف و يا کنترل گردد.

6-پخش موسيقي  مجاز

گفتگو با همكاران و نواي موسيقي باعث تحريك كارگران شده و به بيدار ماندن آنها در شب كمك مي كند.

7-ايجاد محيط کار خنك

كاهش دما باعث حفظ تمركز حواس و بالا رفتن عملكرد شناختي در شب مي شود .اتاق هاي گرم و گرفته باعث ايجاد حس خواب آلودگي به ويژه در شب مي شود. براي جلوگيري از اين حالت کارکنان نوبت کار نياز به هواي تازه كافي و امكان تنظيم دماي اتاق دارند.

8-ايجاد امكان تغيير حالت بدني براي نوبت کاران

كار با سيستم هاي داراي صفحه نمايشگر ايجاب مي كند كه اپراتورها براي مدتي طولاني در يك حالت بنشينند، هر چند چنين كاري ممكن است خستگي فيزيكي نداشته باشد، با اين حال كار نشسته جريان خون را كند كرده، باعث خستگي و خواب آلودگي مي شود و خستگي ناشي از نوبت كاري را افزايش مي دهد.

9-ايجاد امكان نرمش فيزيكي

كارگران شيفت كار بايد برخي از نرمش ها را حداقل دو بار در هفته انجام دهند . فضاهاي انجام نرمش به کارکنان نوبت کار فرصت تحريك جريان خون و حفظ تمركز حواس را مي دهند. البته مي بايست اين فضا ها حتي المقدور نزديک به محل کار کارکنان نوبت کار باشد .

10-فراهم نمودن امكان چرت

فضاي آرام و مجزا كه در آن کارکنان نوبت کار بتوانند استراحتي30-20 دقيقه اي بكنند به جلوگيري از چرت زدن آنان در حين کار كمك مي كند. برخي دانشمندان تاثير چرت آگاهانه را روي عملکرد و کيفيت خواب مطالعه کرده اند. اين چرت 20تا40 دقيقه اي براي کيفيت خواب، عملکرد و بهبود خلق و خو مفيد است. در برخي فرهنگ ها، نظير ژاپن اين چرت زدن ها در طول شبکاري رسميت دارد. در برخي کشورهاي اروپايي حتي چرت زدن در شيفت عصر نيز مجاز است.

11-استفاده از نور درخشان

برخي مطالعه‌ها نشان داده اندتامين نور بيشتر براي كارکنان نوبت کار در  هنگامي كه خستگي آنها افزايش مي يابد كمك مي كند تا سطح هوشياري خود را مانند روز حفظ كنند  .

براي تنظيم مجدد ساعت بيولوژيكي و متوقف ساختن ترشح هورمون ملاتونين كه باعث خواب آلودگي مي شود نور  LUX 1000 يا بيشتر مورد نياز است.

  1. ايجاد محيط مناسب جهت صرف غذا در شيفت شب

13- جهت گردش شيفتي رو به جلو

 

كنترل هاي فردي ( نوبت كار)

1-جبران كمبود خواب

استفاده از استراحت هاي كاري برنامه ريزي شده و مرخصي هاي استحقاقي، براي جبران كمبود خواب آنها بايد وقتي را به خواب اختصاص دهند.

2-چرت كوتاه قبل از شب كاري چرت45-30 دقيقه اي قبل از شروع شيفت شب باعث افزايش چشمگير هوشياري حين كار خواهد شد.

3-رعايت بهداشت خواب شامل:

داشتن خواب روزانه 8-6 ساعت و عدم جايگزيني چرت به جاي دوره خواب معمول در خانه است.

4-فراهم سازي مقدمات و  محيط مناسب  براي خواب که مي تواند شامل :

–  اطاقي تاريك و آرام به منظور جلوگيري از هر گونه عامل بر هم زننده خواب

–  استفاده ازپرده هاي ضخيم براي پنجره ها براي جلوگيري از نفوذ نور و صداي ناخواسته.

–   مسواک زدن ، حمام کردن ، و پوشيدن لباس خواب

–  نصب صداگير با ضريب عايقي بالا در اتاق خواب براي جلوگيري از انتقال صدا از طريق ديوارها

5-استفاده از روش هاي استراحت و تمركز و نرمش روزانه جهت رفع استرس و خستگي بدن و خواب آسانتر

6-استفاده از رژيم غذايي مناسب

– قبل از پايان شيفت صبح، در طي شيفت شب غذاي گرم ميل كنند.

– اجتناب از خوردن غذاهاي پر ادويه و چرب چون باعث ايجاد مشكل براي معده و اختلال در خواب مي‌شوند.

– در صورت عادت نوشيدن چند فنجان قهوه مي تواند باعث بالا رفتن هوشياري و چالاکي شود.البته مهم است که کافئين پيش از ساعت 3 بامداد مصرف شود تا در زمان خواب فرد شب کار در جريان خون وي باقي نماند

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *