دانلود پایان نامه بررسی علت بروز مشکلات کارکنان دراثرخدمت بصورت نوبت کاری(شیفتی) و مسائل و مشکلات سازمانی


        موضوع:طرح مسئله سازمانی

استاد:سرکار خانم دکتر رجبی

گردآورنده: سروان بهزاد سعادتی

دوره دوازده کارشناسی ارشدمدیریت مالی وبودجه

دانشگاه علوم انتظامی امین

 

 

 

طرح مسئله

 

     بررسی علت بروز مشکلات کارکنان دراثرخدمت بصورت نوبت کاری(شیفتی) و مسائل و مشکلات سازمانی

 

نوبت کاری یکی از عوامل استرس زای شغلی بشمار می آید که بخش
رو به تزایدی از جمعیت مشغول بکار را در سطح جهان تحت تأثیر قرار داده است ، و همچنین  از عوامل زیان آور محیط کار در حیطه ارگونومی سازمانی است و می تواند از جنبه های گوناگون  اثراتی نامطلوب بر بهره وری سازمان و همچنین کیفیت زندگی کاری انسان، تاثیر بر تندرستی جسمانی و روانی، ایمنی و زندگی خانوادگی و اجتماعی  فرد نوبتکار برجای گذارد.

نوبت کاری، هر نوع کاری که به طور منظم و معین در بیرون از دریچه زمانی کار روزانه (7 صبح تا 6 بعدازظهر) انجام پذیرد را نوبت کاری گویند و دارای انواع مختلفی است که شامل :

1-شیفت‌های ثابت که فرد به طور معمول در یک شیفت کار می کند (مثلا شبکار)، شیفت در گردش که فرد در شیفت های مختلف کار می کند و ساعت کاری برنامه ریزی نشده است،

2- شیفت‌های گوش به زنگ نوع ویژه‌ای از نوبتکاری است ( که در موارد اورژانسی گروه ویژه‌ای از کارکنان برای انجام وظایف خود فراخوانده می شوند )می باشد.

3-اما پراستفاده‌ترین نظام شیفتی ، نظامی است که تولید یا خدمت در شیفت های 8 ساعته تنظیم می شود و به شیفت های: صبح، عصر و شب مشهور می باشند. اصطلاح نوبتکاری وقتی استفاده می شود که کاری در یک دوره کاری روز زمانبندی می‌شود، یا وقتیکه بیشترساعتهای کاری خارج از روز های معمول هفته، نظیر: عصر، شب یا شیفت های آخر هفته اتفاق می‌افتد.

 

طرح سوال

سئوالاتی که در اینجا مطرح می شود این است که:

1-چه عوامل باعث بوجودآمدن چنین مشکلی می شوند؟

2- راههای مقابله بامشکل فوق وکاهش تاثیرات سوء آن ؟

در این بحث مهمترین علل بروز مشکلات ناشی ازنوبت کاری در کارکنان مورد بررسی قرار گرفته و سعی شده به سئوالات فوق پاسخ مناسب داده شود.

 

 

 

بعضی از عوامل بروز مشکلات ناشی ازنوبت کاری در کارکنان:

1-عوامل سیرکادین : یکی از ریتم های شناخته شده در فیزیولوژی و روانشناسی انسان ریتم های سیرکادین می باشد که دارای حرکت سرشتی بوده و در برابر تغییرات ناگهانی در برنامه عادی و روزمره خود ، مقاومت نشان می دهد . وظیفه این دستگاه آماده نمودن مغز و بدن برای خواب یا بیداری فعال در ساعات معین و مشخصی از روز است . این دستگاه درجه حرارت بدن ، تعداد ضربان قلب و فشار خون را کاهش داده ، ترشح هورمونهایی مانند کورتیزول را که باعث بیداری و فعالیت می شوند ، متوقف نموده و ترشح هورمون هایی مانند ملاتونین را که به احساس خواب کمک می کنند افزایش می دهد و به این ترتیب جسم را برای خواب آماده می سازد. همچنین این دستگاه با توقف یا کند کردن فعالیت دستگاه گوارشی و کلیه ها و جلوگیری از احساس گرسنگی باعث می شود فرد بتواند برای مدت طولانی در خواب بسر برد. بنابر این تغییر  در این دستگاه  منجر به : بی قراری، تحریک پذیری، بد خلقی و اختلالات دستگاه گوارش، کاهش ساعات خواب و بازده کار و عملکرد ایمنی (به علت از دست رفتن هماهنگی در ساعت بیولوژیک) می گردد. و از سوی دیگرمقاومت در برابر تغییرات این ساعت مشخص می سازد که حرکت از سوی روزکاری به سمت شب کاری از نظر بیولوژیکی نمی تواند در مدت کوتاهی تحقق پذیرد، و برای تطابق حداقل به دو هفته کامل شب کاری مداوم نیاز است. که این ویژگیها ممکن است باعث ایجاد مشکلات قابل توجهی در کارگران نوبت کار شوند.

2-عوامل خواب : زمانبندی خواب نگرانی عمده در زندگی نوبتکاران به ویژه شبکاران است. این افراد اغلب از اختلالات خواب رنج می برند که به دلیل اشکال در چرخه خواب و بیداریشان است بررسیها نشان می دهند که حدود 62 درصد افراد نوبتکار از اختلال خواب رنج می برند و بیخوابی از شایع ترین شکایتهای افراد نوبتکار است. افراد بالغ به طور متوسط7 تا 5/7 ساعت در شبانه روز به خواب احتیاج دارند. مدت خواب پس از شیفت شب 15 تا 20 درصد کاهش می‌یابد و از طرفی تقریبا نیمی از افراد شبکار در خواب رفتن یا ادامه خواب دچار مشکل می شوند . بنابراین نوبتکاری هم روی مدت و هم روی کیفیت خواب تاثیر می‌گذارد. بعضی از عوامل محیطی به ویژه سر و صدای محیط و عادت به چرت زدن، مشکل دیگر افراد نوبتکار است. به طور کلی تحقیقات نشان می دهد که افراد نوبتکار، نسبت به کارگران روزکار به طور متوسط در هر هفته 5 تا 7 ساعت کسری خواب دارند. بنابراین محرومیت از خواب در افراد شبکار می تواند روی ایمنی، سلامتی و در نتیجه کارایی افراد تاثیر مهمی داشته باشد که پیامد های آن غیر از افراد نوبتکار متوجه کل جامعه می شود.

3-عوامل اجتماعی – روانی- خانوادگی : پیامدهای روحی و روانی شامل تحریک پذیری، افسردگی، استرس و اختلال در روابط اجتماعی از جمله پدیده های روحی و روانی ناشی از تداخل شیفت کاری با زندگی اجتماعی و خانوادگی افراد می باشد. شیفت کاری می تواند بر روی زندگی خانوادگی افراد اثر منفی داشته باشد و زندگی اجتماعی آنها را مختل سازد، به ویژه وقتی برنامه شیفت کاری به گونه‌ای باشد که فرد در اواخر بعد از ظهر و شب از خانه دور باشد . مطالعات مختلف نشان می دهند که میزان اختلالات زناشویی و طلاق در افراد نوبتکار بیشتر است.

اختلال در انجام سرگرمی ها، فعالیتهای گروهی و شرکت در جامعه از تاثیرات نوبت کاری است و معمولا لازمه چنین فعالیتهایی مشارکت منظم می باشد که با برنامه های همیشگی نوبت کاری بهم می خورند.

 

 

 

نظریه های علمی وتحقیقاتی

مکتب زیستی(بیولوژیک):این مکتب برراحتی ورفاه جسمانی کارکنان تمرکز وتاکیددارد.انچه موردتاکیداین مکتب است عبارت است از:محل استقرارکارکنان ،ابزارلازم برای تحمل وضعیت کاری،قدرت جسمانی،سروصداوسطوح حرارت ودیگرمتغییرهای مشابه که برراحتی کارکنان درمحیط کارتاثیردارند.درجاهایی که به این متغییرهاتوجه میشود،کارکنان نیاز به تلاش کمترداشته وبدن آنهادرمعرض دردوبیماری کمتری قرارگرفته وحوادث کمتری می افتد.

پژوهش

به منظور بررسی تأثیر بی‌خوابی بر عواطف افراد، پژوهشگران آمریکایی مطالعه جالبی را ترتیب دادند. در این مطالعه که در انستیتو نظامی «والتر رید» در مریلند آمریکا انجام شد، 26 سرباز مورد بررسی قرار گرفتند. پژوهشگران ابتدا از این افراد یک تست عاطفی به عمل آوردند و سپس برای آنها مسائل ویژه‌ای را مطرح کردند و از آنها خواستند که بگویند در چنین شرایطی چه تصمیمی می‌گیرند.

این مسائل در 3 گروه دسته‌بندی شدند: مسائل فاقد پیچیدگی‌های اخلاقی (که در آن سربازان در شرایط فرضی قرار می‌گرفتند که در آن به کسی آسیبی نمی‌رسید)، مسائل اخلاقی ولی غیر شخصی ( که در آن سربازان باید تصمیمی را می‌گرفتند که بطور غیرمستقیم به گروهی آسیب می‌رساند) و مسائل اخلاقی و شخصی (که در آن سربازان باید تصمیمی را می‌گرفتند که ممکن بود طی آن بطور مستقیم به عده‌ای آسیب برساندند و حتی باعث مرگ آنها شوند).

ابتدا این مسائل برای همگی مطرح شد و نمرات کسب شده توسط سربازان شبیه هم بود. سپس به این افراد 53 ساعت بی‌خوابی داده شد و دوباره مسائل مشابه مطرح شد. نتایج نهایی نشان داد که افرادی که در تست عاطفی اولیه نمره بالایی کسب کرده بودند، پس از بی‌خوابی هم تصمیماتشان چندان تفاوت نکرد ولی کسانی که نمرات متوسط یا پایین کسب کرده بودند، پس از بی‌خوابی به طرز قابل ملاحظه‌ای ساده‌گیر شدند و درمورد مسائل اخلاقی و شخصی، تصمیماتی را که به دلیل مسائل اخلاقی قبلاً برای آنها غیرقابل قبول بود را به سادگی اتخاذ کردند.

مواردی که در این مطلب به آنها اشاره شد، همگی نتایج بررسی‌های کاملاً علمی دانشمندان و پژوهشگران در مورد خطرات کار بیش از حد و کم‌خوابی بر سلامت افراد و جامعه بودند. این نتایج البته ارزش کار و فعالیت را زیر سؤال نمی‌برد ولی نشان می‌دهد که کار ارزشمند هم اگر با رعایت اصول انجام نشود، تأثیری بدتر از انجام ندادن کار دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عوارض نوبتکاری ازدیدگاه علم پزشکی

1-عوارض بالینی :
الف
مشکلات قلبی و عروقی: بررسی‌ها نشان می‌دهند که بیماریهای قلبی و عروقی و حملات قلبی در میان افراد نوبتکار نسبت به افراد روز کار بیشتر دیده می شود .

ب- مشکلات گوارشی : تحقیقات نشان می دهدکه اختلالات گوارشی در میان افراد نوبتکار شایع بوده، علت آن پیروی عمل هضم از ریتم سیرکادین است نوبت کاری ریتم سیرکادین یا ساعت بیولوژیکی بدن انسان را بهم می زند. این اختلال موجب ناراحتی معده و کمبود خواب و بی نظمی های عصبی و گوارشی می شود

2– عوارض غیر بالینی:
الف- عملکرد: کاهش عملکرد یکی از اثرهای مخرب نوبتکاری است مطالعات انجام شده ناتوانی کارکنان برای سازگاری با برنامه نوبتکاری می‌تواند منجر به از دست رفتن بهزیستی روانی و جسمی شده، پیامد های عملکرد و ایمنی نامطلوبی را ایجاد کند.

ب- حوادث شغلی: نوبتکاران تطابق نیافته، می توانند به گونه‌های مختلف عامل خطر برای خود و سایرین باشند. نخستین عامل، خواب آلودگی زمان کاراست. خواب آلودگی هنگام کار ممکن است باعث بی‌توجهی به علایم هشدار دهنده و یا بروز واکنش نا مناسب در برابر هشدار دریافت شده شود.

                                                           

راهکارهای برخورد با مشکلات پیش روی کارکنان درمواجه باعوارض ناشی ازنوبت کاری درکارکنان

الف ) برنامه های نوبت کاری        ب )کنترل های مدیریتی / سازمانی            ج ) کنترل های فردی ( نوبت کار)

برنامه های نوبت کاری

1-چرخش سریع و روبه جلو شیفت های کاری ( صبح – عصر – شب)

2-چرخش در برنامه نوبت کاری از یک شیفت به شیفت بعدی بین1- 4 روز

3-اجتناب از شیفت های کاری ثابت در شب

4-اجتناب از شروع شیفت کاری قبل از ساعت 6 صبح

5-در نظر گرفتن 24 ساعت استراحت بعد از هر شب نوبت کاری

6-در نظرگرفتن حداقل 2 روز تعطیلی بعد از پایان هر دوره شب کاری، به غیر از برنامه نوبت کاری سریع و رو به جلو

7-تا حد امکان جلوگیری از کار کردن نوبت کار در دو شیفت در طول 24 ساعت

8-جلوگیری از انجام کارهای فیزیکی سنگین، کارهای تکراری و کارهای فکری دشوار بیشتر از 8 ساعت

9-در محیط هایی که عامل زیان آور بیش از حد مجاز می باشد نوبت کار نباید بیشتر از 8 ساعت فعالیت نماید

کنترل های مدیریتی / سازمانی

1-انتخاب مناسب نوبتکاران

افرادی که قادر به انطباق با نوبت کاری نیستند نباید در برنامه های نوبت کاری انتخاب گردند. عوامل فردی که به احتمال زیاد علل ایجاد عدم انطباق با نوبت کاری می باشد شامل :1-افرادی که در اواخر دوران میانسالی هستند (سن بالای 50 سال)2-افراد بامدادگرا 3-افرادی دارای الگوی خواب ثابت و منظم  4-افرادی که طبق عادت دارای خواب طولانی هستند 5-افرادی دارای پیشینه اختلالات خواب ، ناراحتی های گوارشی ، استعمال دخانیات  7-افراد مبتلا به بیماری های قلبی ، قند ، صرع و بیماریهای روانی

 

2-آموزش

داشتن نگرش صحیح در مورد نوبت کاری وآموزش کارکنان نوبت کار جهت تطابق با نوبتکاری  باعث جلوگیری از هرز رفتن سرمایه و افزایش بهره وری می شود. زیرا عدم رضایتمندی و انطباق در بین نوبت کاران سبب افزایش میزان غیبت از کار و تغییر شغل می گردد.

3- ارائه خدمات بالینی

ارائه خدمات بالینی  در شرکت با حضور کادر پزشکی و  مددکاران اجتماعی  واقف بر مشکلات  و رهیافت‌های ناشی از نوبت کاری برای کارکنان نوبت کار بسیار مفید می باشد . کارکنان آموزش دیده بایستی در این کلینیک، به صورت متناوب (سالیانه) وضعیت ساعت زیستی ( انطباق یا عدم انطباق) هر نوبتکار را پایش کنند و در صورت کشف هر گونه عدم انطباق ریتمی انتقال وی از نوبتکاری به روزکاری برای دست‌کم یک سال برای مدیران و کارفرمایان، توصیه شده است. این کار از اثرهای احتمالی بیماری نوبتکاران جلوگیری می کند.

4-کاهش میزان نور خیره کننده

خیره شدن چشم، از نور زیاد و نامناسب ناشی می شود. تشعشعات صفحات نمایشگر و رایانه و خیرگی چشم بر اثر آن باعث افزایش فشار به چشم شده و با ایجاد خستگی ارتباط مستقیم دارد. طراحی سیستم روشنایی مناسب در به حداقل رساندن خیرگی  موثر است.

5-کاهش میزان سر وصدای اضافی

صدای مکالمات، تجهیزات و وسایل ارتباطی باعث افزایش استرس می شود و این عامل، ارتباطی مستقیم با خستگی ناشی از نوبت کاری دارد. که می بایست صدای اضافی و ناخواسته از محیط کار حذف و یا کنترل گردد.

6-پخش موسیقی  مجاز

گفتگو با همکاران و نوای موسیقی باعث تحریک کارگران شده و به بیدار ماندن آنها در شب کمک می کند.

7-ایجاد محیط کار خنک

کاهش دما باعث حفظ تمرکز حواس و بالا رفتن عملکرد شناختی در شب می شود .اتاق های گرم و گرفته باعث ایجاد حس خواب آلودگی به ویژه در شب می شود. برای جلوگیری از این حالت کارکنان نوبت کار نیاز به هوای تازه کافی و امکان تنظیم دمای اتاق دارند.

8-ایجاد امکان تغییر حالت بدنی برای نوبت کاران

کار با سیستم های دارای صفحه نمایشگر ایجاب می کند که اپراتورها برای مدتی طولانی در یک حالت بنشینند، هر چند چنین کاری ممکن است خستگی فیزیکی نداشته باشد، با این حال کار نشسته جریان خون را کند کرده، باعث خستگی و خواب آلودگی می شود و خستگی ناشی از نوبت کاری را افزایش می دهد.

9-ایجاد امکان نرمش فیزیکی

کارگران شیفت کار باید برخی از نرمش ها را حداقل دو بار در هفته انجام دهند . فضاهای انجام نرمش به کارکنان نوبت کار فرصت تحریک جریان خون و حفظ تمرکز حواس را می دهند. البته می بایست این فضا ها حتی المقدور نزدیک به محل کار کارکنان نوبت کار باشد .

10-فراهم نمودن امکان چرت

فضای آرام و مجزا که در آن کارکنان نوبت کار بتوانند استراحتی30-20 دقیقه ای بکنند به جلوگیری از چرت زدن آنان در حین کار کمک می کند. برخی دانشمندان تاثیر چرت آگاهانه را روی عملکرد و کیفیت خواب مطالعه کرده اند. این چرت 20تا40 دقیقه ای برای کیفیت خواب، عملکرد و بهبود خلق و خو مفید است. در برخی فرهنگ ها، نظیر ژاپن این چرت زدن ها در طول شبکاری رسمیت دارد. در برخی کشورهای اروپایی حتی چرت زدن در شیفت عصر نیز مجاز است.

11-استفاده از نور درخشان

برخی مطالعه‌ها نشان داده اندتامین نور بیشتر برای کارکنان نوبت کار در  هنگامی که خستگی آنها افزایش می یابد کمک می کند تا سطح هوشیاری خود را مانند روز حفظ کنند  .

برای تنظیم مجدد ساعت بیولوژیکی و متوقف ساختن ترشح هورمون ملاتونین که باعث خواب آلودگی می شود نور  LUX 1000 یا بیشتر مورد نیاز است.

  1. ایجاد محیط مناسب جهت صرف غذا در شیفت شب

13- جهت گردش شیفتی رو به جلو

 

کنترل های فردی ( نوبت کار)

1-جبران کمبود خواب

استفاده از استراحت های کاری برنامه ریزی شده و مرخصی های استحقاقی، برای جبران کمبود خواب آنها باید وقتی را به خواب اختصاص دهند.

2-چرت کوتاه قبل از شب کاری چرت45-30 دقیقه ای قبل از شروع شیفت شب باعث افزایش چشمگیر هوشیاری حین کار خواهد شد.

3-رعایت بهداشت خواب شامل:

داشتن خواب روزانه 8-6 ساعت و عدم جایگزینی چرت به جای دوره خواب معمول در خانه است.

4-فراهم سازی مقدمات و  محیط مناسب  برای خواب که می تواند شامل :

–  اطاقی تاریک و آرام به منظور جلوگیری از هر گونه عامل بر هم زننده خواب

–  استفاده ازپرده های ضخیم برای پنجره ها برای جلوگیری از نفوذ نور و صدای ناخواسته.

–   مسواک زدن ، حمام کردن ، و پوشیدن لباس خواب

–  نصب صداگیر با ضریب عایقی بالا در اتاق خواب برای جلوگیری از انتقال صدا از طریق دیوارها

5-استفاده از روش های استراحت و تمرکز و نرمش روزانه جهت رفع استرس و خستگی بدن و خواب آسانتر

6-استفاده از رژیم غذایی مناسب

– قبل از پایان شیفت صبح، در طی شیفت شب غذای گرم میل کنند.

– اجتناب از خوردن غذاهای پر ادویه و چرب چون باعث ایجاد مشکل برای معده و اختلال در خواب می‌شوند.

– در صورت عادت نوشیدن چند فنجان قهوه می تواند باعث بالا رفتن هوشیاری و چالاکی شود.البته مهم است که کافئین پیش از ساعت 3 بامداد مصرف شود تا در زمان خواب فرد شب کار در جریان خون وی باقی نماند

 

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *