مقالات

گفتمان، قاجار، دوره‌ی، جنسیت، زن

دانلود پایان نامه

به‌عنوان دانش زمینه ای استفاده می‌کنیم تا در بستر این ادبیات به مشاهدات و گزاره های تحقیق نظر بیافکنیم.
اهداف و ضرورت انجام پژوهش
این پژوهش می کوشد تا با اتخاذ رویکرد تحلیل گفتمان به مقوله‌ی جنسیت در ایران دوره قاجار پرداخته و از تصاویر نقاشی به‌عنوان سندی برای این مدعا استفاده بنماید. اگرچه این موضوع از ابعاد توصیفی تاریخی مورد توجه قرار گرفته اما از منظر تحلیل گفتمان مورد بررسی قرار نگرفته است. همچنین با توجه به کمبود نگاه تحلیلی با بنیادهای تئوریک بینارشته ای که متأسفانه در فضای آکادمیک هنرهای تجسمی در ایران وجود دارد، پیوند دو حوزه گفتمانیزبانی و تصویری و تحلیل مناسبات میان این دو، راهی را خواهد گشود که بر کلیشه‌های رایج در نوع نگاه مرسوم به سنت تصویری در این دوران بی تأثیر نخواهد بود.
6 پیشینۀ پژوهش
آثار پژوهشی موجود در خصوص نقاشی دوران قاجار و تحولات شکل گرفته در آن عموما آثاری با رویکرد توصیفیتاریخی اند و توجه چندانی به ابعاد گفتمانی و رابطه‌ی هنر با گفتمان غالب موجود در ایران عصر قاجار ندارد. همچنین آثاری که مقوله‌ی جنسیت در این دوران در آن مطرح بوده فقط به جنس زن توجه نموده اند و به گفتمان‌هایی که در حول محور جنس زن و پر رنگ تر از آن در این دوره مطرح بوده‌اند اشاره ای نداشته اند. مقالات و پایان نامه هایی که به‌عنوان پیشینه برای موضوع این پایان نامه می‌تواند مورد توجه قرار بگیرد الزاما دربردارنده‌ی هر سه مؤلفه‌ی گفتمان، جنسیت و دوره‌ی قاجار نبوده است.
6 مقالات
حاتم پورغیاثی، زهرا؛ “زن در هنرهای تصویری دوره قاجار “. فصلنامه تخصصی هنرهای تجسمی نقش مایه، سال دوم، شماره سوم، بهار و تابستان 1388
در این مقاله نویسنده بر وضعیت زنان و حضور آن‌ها در عرصه‌های اجتماعی توجه نموده و معتقد بر این موضوع است که هنرهای تصویری دوره‌ی قاجار به علت تعدد زنان، نمودی زنانه یافته است و تصویر زنان در پی آشنایی با هنر غرب، تغییر سلایق دربار، فاصله گرفتن تدریجی هنر از فضای دربار و رواج هنرهای مردمی، از تصویر آرمانی، خیالی و محدود به حوزه‌ی دربار به تصویری عینی، واقع گرا و در پیوند با مناسبات زندگی روزمره بدل شده است. تفاوت آن با پژوهش حاضر در این است که این مقاله بیشتر به دوره‌ی دوم هنر قاجار توجه نموده است و فاقد نگاهی تحلیلی به نقش زن و در نظر گرفتن جامعه به‌عنوان بستر شکل‌گیری نقش زن و به تبع تأثیر تحولات گفتمانی آن در نقش پذیری زن میباشد که در پژوهش حاضر سعی بر آن است که به این تحولات توجه گردد.
خزایی، رضوان؛ “بررسی اجتماعی حضور زنان در قلمدآن‌های قاجاری در مجموعه ی ناصر خلیلی “. زن در فرهنگ و هنر. دوره . شماره . بهار 91
مقاله ی حاضر به بررسی قلمدان نگاری دوره‌ی قاجار پرداخته شده که نگارنده بیشترین بخش تصویر پردازی این قلمدآن‌ها را پیکرنگاری از زنان می‌داند که در بخشی متأثر از پیکره های اروپایی هم دوره‌ی قاجار بوده و با بررسی این قلمدآن‌ها به این نتیجه می‌رسد که باورهه و اعتقادات اجتماعی، نوع و نگرش زندگی مردم به ویژه زنان، به‌عنوان بخشی مهم از جامعه ی روزگار و تأثیرات فرهنگ غرب که بازتاب سفرها و بازدیدهای متعدد درباریان، نقاش ها و متمولان قاجاری به خوبی در شیوه و سبک نگارگری و قلمدآن‌های این دوره انعکاس یافته است. تفاوت پژوهش حاضر در استفاده از نظریه‌ی گفتمان فوکو در تحلیل آثار و همچنین توجه به جنسیت چند گانه ای که در این دوران در جامعه ی قاجار حاکم است، می‌باشد و هم چنین به‌جای قلمدان نگاری به بررسی آثار نقاشی پرداخته شده است.
زارع زاده، فهیمه؛”مقاسیه تطبیقی سیمای زن در داستآن‌های هزار و یک شب در نگاره های صنیع الملک نقاش ” پژوهش زنان، دوره ، شماره ، زمستان 88
زارع زاده در این مقاله آثار صنیع الملک را که مربوط به دوره‌ی دوم نقاشی قاجار می‌باشد در هزار و یک شب بررسی کرده و به مطالعه‌ی سیمای زن در این داستآن‌ها و مقایسه ی تطبیقی آن با نقاشی‌های صنیع الملک پرداخته است و معتقد است که این آثار برآیند پیچیده ای از نگاه جامعه به مقوله‌ی زن و تجربه ی گوناگون مولفان آن است که در طول ازمنه، فرصت های موجود برای بیان یک ایده و یا نحوه ی برخورد با اندیشه‌ای را فراهم کرده و ماندگاری یا فنای آن را رقم زده است. ولی در پژوهش حاضر از رویکرد تحلیل گفتمان و نشانه‌شناسی در تحلیل آثار بهره گرفته شده است و هم چنین ما به بررسی آثار دوره‌ی اول پرداخته ایم و مسیله ی جنسیت را در مورد زن و مرد مورد توجه قرار داده ایم.
ساسانی خواه، فائزه؛”بازنمایی جنسیت در گفتمان رمان “. زن در فرهنگ و هنر. دوره . شماره . تابستان 89
مقاله معرفی شده به چگونگی بازنمایی زنان در دوره اصلاحات از طریق رمآن‌های به نگارش درآمده توسط زنان، با رویکرد تحلیل گفتمان توجه کرده است. این مقاله همانند پژوهش پیش رو یه مقوله‌ی جنسیت و رویکرد تحلیل گفتمان پرداخته با این تفاوت که متن در این مقاله رمان ودر پژوهش ما نقاشی بوده است و هم چنین مقوله‌ی جنسیت در پژوهش ما هر دو جنس زن و مرد را دربرمی‌گیرد.
عامل رضایی، مریم؛”تحول جایگاه زن در نثر پیش از مشروطه (از دوره فتحعلی شاه تا مظفرالدین شاه). تاریخ ادبیات فارسی.
این مقاله به بررسی بازتاب زنان و مسائل مربوط به آنان در نثر دوره پیش از مشروطه می‌پردازد؛ و متذکر می‌شود از دوره‌ی فتحعلی شاه زمینه های توجه به مسائل زنان در مقایسه زن ایرانی و فرنگی آغاز شد و روند طولانی و تاریخی را تا دوره‌ی ناصرالدین شاه طی کرد تا در دوره مشروطه به بار نشست. دوره‌ی مورد بحث در این مقاله همانند پژوهش پیش رو دوره‌ی اول قاجار میباشد ولی متن در آن آثار منثور و در بررسی ما نقاشی است و هم چنین نگاه تحلیلی در مقایسه با پژوهش ما وجود ندارد.
قاضی مرادی، بهناز؛”تأثیر گفتمان مشروطیت بر هنجارهای تصویری دوره قاجار “. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. 1391
بهناز قاضی مرادی در مقاله خود با استفاده از نظریه لاکلا و موف به بررسی فضای گفتمانی پیشامشروطیت، مشروطیت و پسا مشروطیت پرداخته و سنت تصویری این ادوار را با توجه به فضای گفتمانی حاکم مورد بررسی قرار داده است و نشان می‌دهد که تصاویر همواره تحت تأثیر فضای گفتمانی قرار داشته و تغییر در این فضا چگونه در عناصر تصویری نمود پیدا می‌کند. پژوهش پیش رو نیز معتقد بر تأثیر گفتمان بر سنن تصویری می‌باشد و تفاوت این دو در موضوع مورد مطالعه که همان جنسیت در تصاویر پیشا مشروطیت است میباشد و همچنین استفاده از نظریه‌ی فوکو بجای لاکلا و موف.
مریدی، محمدرضا؛”تحلیل گفتمان هنر خاورمیانه: بررسی شکل‌گیری قواعد هنری در نقاشی معاصر ایران “. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، سال ، شماره ، پاییز و زمستان 89
محمدرضا مریدی در این مقاله به تحلیل گفتمان هنر خاورمیانه و بررسی ابعاد قراردادهای زیباشناختی و قواعد هنری رایج میان نقاشان معاصر ایران، به‌مثابه جزئی از هنر این منطقه می‌پردازد. در این مقاله نیز مانند پژوهش حال حاضر به تحلیل گفتمان و بررسی قواعد گفتمانی حاکم بر هنر می‌پردازد و از نظریه‌ی فوکو در این راستا استفاده شده است و تفاوت آن این است که به بررسی هنر معاصر پرداخته و هم چنین مسئله ی جنسیت در آن مطرح نمی‌باشد.
دادبه، آریاسپ؛”روح زمانه و روح هنر قاجار “. حرفه هنرمند.13. پاییز 84
در این مقاله دادبه به بررسیِ زمینه های تاریخیاجتماعی ظهور سلسله ی قاجار پرداخته و سپس به بررسی ورود مدرنیته به ایران و اثر آن بر نقاشی آن دوران می‌پردازد؛ و سپس متذکر می‌شود که برای اصلاحات اجتماعی و ورود به عرصه‌ی جهانی فرهنگ حضور در امر تجارت جهانی امری ضروری است؛ و به ناتوانی اقتصاد هنر در دوره‌ی قاجار و بالطبع پس از آن اشاره می‌کند؛ و پس از آن در مورد این نکته که تحولات دنیای غرب نتوانست به آثار نقاشی ایران وارد شود صحبت می‌کند. وی تغییر ناگهانی عالم هنر و ناخودآگاه هنرمند را امری محال دانسته و آنرا نیازمند شرایط و زمان بسیار طولانی می‌داند.
دادبه در مقاله ی خود به خوبی شرایط لازم برای ورود ایران به دوران مدرن را تشریح نموده و شرایط دوران قاجار را همسو با مدرنیته ندانسته و یادآور می‌شود که ما حاشیه نشینان جغرافیای مدرنیته هستیمو و این امر مسلما در نقاشی ما نیز نمودی نیافته است.
پژوهش پیش رو نیز قائل به همین نکته بوده و تفاوت آن در بررسی موردیِ نقاشی دوره‌ی نخست دوران قاجار و توجه آن به مسئله ی جنسیت میباشد.
6 پایان‌نامه‌ها
آزادواری، منصوره؛”بررسی تحولات پوشاک زنان درباری در دوره قاجار “. کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه تهران،1386
هدف این پژوهش بررسی پوشاک زنان دربار قاجار می‌باشد؛ که به جهت مطالعه‌ی انگیزه ها و شکل تغییرات پوشاک مذکور، دوره‌ی قاجار به چهار بخش تقسیم گردیده که در فصل دوم در بخش اول به پوشاک زنان دربار در دوره‌ی فتحعلی شاه قاجار اشاره شده است؛ و در پایان به این نتیجه رسیده است که پوشاک زنان درباری تحولات قابل توجهی را پشت سر نهاده و منشأ بسیاری از این تحولات نیز در مسایل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی نهفته است. اگرچه مقصود نویسنده از این تحولات تغییر در گفتمان در طول این ادوار است ولی بطور واضح به آن اشاره نکرده است؛ که در پژوهش ما به‌طور واضحی به نظریه‌ی گفتمان و تأثیر آن بر تمام پدیده ها به‌طور کل و هنر به‌طور اخص اشاره شده است.
اعتمادی، الهام؛”بررسی پالت رنگ در پوشاک نگاره های مکتب اصفهان (با تأکید بر نظریه‌ی گفتمان قدرت فوکو)”، کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه تهران،1385.
نگارنده در این پژوهش بر آن است با توجه به گفتمان فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حاکم بر دوره‌ی صفویه به بررسی رنگ های به کار برده شده در پوشاک آن دوره بپردازد و نشان دهد که چگونه تمایلات اجتماعی، ارزش‌های اخلاقی و مشروعیت های فرهنگی برترجیحات زیبایی شناختی تأثیر داشته و از طریق آن روابط خاصی از قدرت را بازتولید کرده است. ولی آن‌گونه که انتظار می‌رود نگارنده نتوانسته از نظریه‌ی فوکو برای بیان مسئله و سپس استفاده از آن در تحلیل آثار استفاده کند و عملا نیازی به مطرح کردن این نظریه وجود نداشته است. ولی در پژوهش حاضر سعی شده است که نظریات فوکو در مورد جنسیت در متون و آثار نقاشی مورد مطالعه قرار گیرد.
توکلی فر، مریم؛”بررسی تصویر زن در نقاشی‌های عهد فتحعلی شاه قاجار “، کارشناسی ارشد نقاشی، دانشگاه تهران،1388.
توکلی فر در این پژوهش از زن به‌عنوان یکی از مضامین اصلی و مهمی که به شکلی گسترده در نقاشی دوره‌ی فتحعلی شاه مطرح بوده یاد می‌کند و معتقد است که در این زمان به دلیل تداخل و تلفیق اصول و ارزش‌های نقاشی ایرانی و اروپایی، تصویر زن در آثار نقاشی متفاوت با دوره های قبل، در فضایی پر زرق و برق و رسمی به شکلی آرمانی، غیر واقعی و تزیینی نمود می‌یابد. این پژوهش طی سه بخش به بررسی تصویر زن در نقاشی‌های عهد سلطنت فتحعلی شاه قاجار پرداخته است. در این تحقیق از لحاظ فصل بندی بسیار ضعیف عمل شده و سوال پژوهش در آن مطرح نشده است و برخلاف پژوهش حاضر که بسیاری از افراد حاضر در نقاشی‌ها را زنان ندانسته و آنان را به‌عنوان امرد معرفی می‌کند این نویسنده این نمونه‌های تصویری را به‌عنوان زنان قاجاری معرفی میکند. همچنین در پژوهش پیش رو سعی بر آن است تا با استفاده از نظریات فوکو به تحلیل آثار پرداخته شود بر خلاف پژوهش توکلی فر که بیشتر به جمع آوری اطلاعات پرداخته شده است.
رهبری، لادن؛”بررسی گفتمان جنسیت گرا در سفرنامه های عصر صفوی “، کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، دانشگاه تهران،1388.
رهبری در این نوشتار به بررسی سفرنامه های عصر صفوی و مطالعه‌ی دو گفتمان سفرنامه و جنسیت در این دوره از تاریخ پرداخته است. در ابتدا کوشش بر این است که تعاریفی دقیق از گفتمان و جنسیت که مد نظر نگارنده است ارائه شود. سپس ابتدا به جست وجوی مفهوم جنسیت در تمام جنبه ها و نمودهای اجتماعی آن در سفرنامه ها پرداخته شده است تا قالبی از شاکله ی این مفهوم در دوران موردنظر، از نگاه سفرنامه نویسان و سیاحان فرنگی به دست بیاید. به نظر نگارنده این پژوهش در رسیدن به اهداف خود بسیار خوب عمل کرده است و تفاوت آن با پژوهش پیش رو در دوره‌ی تاریخی مورد مطالعه و همچنین استناد به آثار نقاشی برای اثبات مدعا می‌باشد.
شرف جهان، رزیتا؛”بررسی تصویر زن در عصر قاجار “، کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه تهران،1375
پایان نامه ی فوق که در سه بخش تدوین یافته است به بررسی تصویر زن در کل دوران قاجار پرداخته که یک بخش آن مربوط به دوران فتحعلی شاه قاجار میباشد. در کل نثر آن بسیار ادبی و با موضع گیری های شخصی نگارنده همراه است، بعضی از تصاویر منسوب به دوره‌ی قاجار مربوط به این دوران نبوده‌اند؛ و حجم مطالب بسیار زیاد و در حدود 756 صفحه می‌باشد. تفاوت آن با پژوهش حاضر در این نکات است که اولا سعی شده بازه ی زمانی کمتری انتخاب شود تا نتیجه گیری دقیق تری حاصل شود و همچنین استفاده از نظریه‌های مربوط به جنسیت و تعمیم آن به آثار نقاشی از دیگر تفاوت‌های آن است؛ و باز هم توجه به موضوع حضور پسران جوان در کنار تصاویر زنان.
لاری، مریم؛”تصویر زنان در دوره‌ی قاجار، رویکرد بینامتنی “، دکتری پژوهش هنر، دانشگاه هنر
خانم لاری در این پژوهش به اوضاع اجتماعی زنان در این دوران توجه نموده اند و به بررسی تمام آثار تصویری اعم از نقاشی، قلمدان نگاری، دیوارنگاری و کتاب آرایی پرداخته اند و در قسمت چهارچوب نظری به بررسی نظریه‌ی بینا متنیت باختین پرداخته اند ولی در فصل آخر در تطبیق چهارچوب نظری خود بر آثار تصویری نتوانسته اند به‌طور موفق عمل نمایند. تفاوت پژوهش حاضر در این است که فقط به بررسی آثار نقاشی در دوره‌ی فتحعلی شاه پرداخته شده و همچنین از نظریه‌ی گفتمان به‌جای نظریه‌ی بینامتنیت استفاده شده است. همچنین به موازات توجه به اوضاع زنان به وضع اجتماعی مردان و شرایط آنان در این دوره توجه شده است.
اما در کل باید به این نکته توجه نمود که تعداد بسیاری از پژوهش‌هایی که پیش از این در باب نقاشی قاجار انجام گرفته‌اند بیشتر جنبه‌ی توصیفی داشته و همه‌ی آنان پیرو آثار گذشتگان خود ادعاهایی تکراری را بیان نموده اند. ولی در پژوهش پیش رو علاوه بر انتخاب یک متودولوژی برای تحلیل نقاشی‌های این دوران که سعی بر آن شده که به‌طور اخص به مسئله ی جنسیت در این دوران توجه شود، کاری که پیش از این کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
7 مبانی نظری
پاسخ گفتن به پرسش‌های این پژوهش نیازمند رفتن به سمت نظریه گفتمان می‌باشد. در این راستا به منظور حرکت صحیح در مسیر پژوهش از رهیافت گفتمانی میشل فوکو در باب تحلیل متن بهره خواهیم برد، وی مدعی است که گفتمان است که دانش تولید می‌کند، نه سوژه‌هایی که در آن گفتمان سخن می‌گویند. سوژه ها شاید بتوانند متون خاصی تولید کنند، ولی آنان در چارچوب اپیستمه یا شکل بندی گفتمانی یا رژیم حقیقت متعلق به مقطع زمانی و فرهنگ خاص عمل می‌کنند. سوژه در چارچوب گفتمان تولید می‌شود. این سوژه‌ی گفتمان نمی‌تواند بیرون از گفتمان باشد؛ زیرا باید تابع گفتمان باشد. یک ساختار گفتمانی را به‌واسطه‌ی نظام‌مندی ِآرا، نظرات، مفاهیم، شیوه‌های تفکر و رفتاری که در بطن یک بافت خاص شکل گرفته‌اند و به‌واسطه‌ی تأثیرات آن شیوه‌های تفکر و رفتار می‌توان شناسایی کرد. بدین ترتیب می‌توان فرض کرد که مجموعه‌ای از گفتمان‌های زنینگی و مردینگی وجود دارد، چون زنان و مردان به هنگام تعریف خود به‌مثابه سوژه‌های جنسیت مند، در درون گستره‌ی خاصی از پارامترها رفتار می‌کنند.
حال اگر بپذیریم که هدف نشانه‌شناسی درک نظامی از نشانه‌ها بدون توجه به ماهیت و محدودیت‌های آن است و ابعاد اجتماعی نظام‌های نشانه‌ای جزء جدایی‌ناپذیر ماهیت و عملکرد این نظام‌ها هستند به‌طوری‌که این نظام‌ها را هرگز نمی‌توان به‌طور منزوی مطالعه کرد. در پژوهش پیش رو از طریق ادغام آرای فوکو در باب گفتمان و نظریات پیرامون نشانه‌شناسی اجتماعی به تحلیل و تفسیر متون خواهیم پرداخت.
8 روش و ابزار پژوهش
چنآنچه گفته شد این پژوهش از نوع پژوهش‌های کیفی است و جمع آوری اطلاعات در آن به‌صورت کتابخانه ای و مطالعه‌ی منابع مختلف اعم از کتاب، پایان نامه ها، مقالات و طبقه بندی آرا و اطلاعات و توصیف و تبیین دیدگاه ها از لحاظ نظری صورت می‌گیرد. همان‌گونه که در بالا اشاره شد برای دست یابی به اهداف پژوهش از تلفیق تحلیل گفتمان و نشانه‌شناسی اجتماعی بهره خواهیم برد.
9 جامعۀ آمارینمونه آماری
9 جامعه آماری
جامعه آماری شامل کلیه‌ی نقاشی‌هایی است که از دوره‌ی فتحعلی شاه قاجار در ارتباط با موضوع جنسیت بر جای مانده است.
9 نمونه آماری
بررسی 40 اثر نقاشی مربوط به دوران فتحعلی شاه قاجار که همسو با دیدگاه ما در ارتباط با مسئله ی جنسیت در آن دوران می‌باشند.
چارچوب نظری: تحلیل گفتمان
تبارشناسی گفتمان
امروزه «تحلیل گفتمان» از رایج ترین عبارت‌هایی است که در حوزههای گوناگون علمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. دانش هایی همچون زبان‌شناسی، نشانه‌شناسی، بلاغت، سیاست، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، فلسفه و بسیاری دیگر از تحلیل گفتمانی برای تحقیق و پژوهش در پیکرهی مطالعاتی خود بهره می برند. در حقیقت، تحلیل گفتمان به رشته ی خاصی تعلق ندارد و یک نظریه و روش بینارشته ای محسوب می‌شود؛ بنابراین یک گفتمان نه مجموعه‌ای انتزاعی از احکام، بلکه مجموعه‌هایی از پاره گفتارها یا جمله ها، احکامی هستند که در بطن یک بافت اجتماعی

92