مقالات

کشاورزان، کشاورزی،، روستایی، خشکسالی،، خانوارهای

دانلود پایان نامه

روستایی در برابر خطر زمین لرزه در مناطق روستایی شهرستان خدابنده بود. هدف این مطالعه، اندازه گیری میزان ظرفیت های اجتماعی، اقتصادی، نهادی و کالبدی مناطق روستایی مورد مطالعه به منظور مقابله با تأثیرات مخاطره زلزله و تبیین عملی نقش ظرفیت سازی و یا تقویت ظرفیت های موجود با هدف کاهش تأثیرات زمین لرزه در منطقه روستایی مورد مطالعه است. برای دست یابی به اهداف تحقیق، از روش های اسنادی و میدانی با تأکید بر تکمیل پرسشنامه نزد 321 نفر سرپرست خانوار روستایی در 37 روستا، استفاده شده است. پس از جمع آوری داده ها، به تحلیل آن ها در نرم افزار SPSS اقدام گردید. نتایج تحقیق، از کافی نبودن ظرفیت های موجود در منطقه روستایی مورد مطالعه برای کاستن از تأثیرات و آسیبپذیری خطر زمین لرزه حکایت داشت.
صادقی روش و همکاران(1391)، در پژوهشی با استفاده از ابزارهای مدیریتی سنجش از دور(RS) و سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) در چارچوب مدل تحلیلی سلسله مراتبی توسعه یافته و با کاربرد شاخص آسیب پذیری زیستمحیطی(EVI) اقدام به ارزیابی و پهنه بندی آسیب پذیری زیست محیطی نسبت به خطر بیابان زایی در منطقه خضرآباد یزد کردند.مطالعات انجام شده نشان داد که 894/8 درصد از کل منطقه مطالعاتی تحت آسیب پذیری خیلی شدید633/14درصد، شدیداٌ آسیب پذیر می باشد و آسیب پذیری با شدت متوسط 516/63 درصد بیشترین سهم را در منطقه مطالعاتی به خود اختصاص داد. بر پایه اطلاعات به دست آمده از ارزیابی منابع طبیعی و مطالعات میدانی بر طبق ادبیات تحقیق، 30 شاخص موثر در آسیب پذیری منطقه مطالعاتی به تفکیک طبیعی و انسانی تعیین شد. برای هر شاخص ارزش های کمی از صفر تا یک تعریف شد. ارزش صفر برای نواحی نمایشگر کمترین و ارزش یک بیشترین میزان آسیب پذیری می باشد و ارزش های مابین آن ها بیانگر آسیب پذیری نسبی هستند. شاخص های طبیعی شامل؛ میانگین بارش سالانه، میانگین سرعت باد، شاخص خشکی، بافت خاک، شوری خاک، زهکشی خاک، عمق خاک، شیب، فرسایش آبی و بادی، شوری آب، عمق سطح آب زیرزمینی، تراکم پوشش گیاهی، بوته کنی و قطع درختان، ظرفیت برد مراتع و فشاردام(ظرفیت مراتع/دام موجود) و شاخض های انسانی شامل: شخم و آیش؛ روش آبیاری؛ کارایی آبیاری؛ سیستم آبیاری؛ کاهش سطح آب زیر زمینی؛ رطوبت خاک؛ استفاده از ماشین آلات، موادشیمیایی و کود آلی؛ الگوی کشت و مدیریت تولید؛ مشارکت مردمی؛ سواد؛ اشتغال، تراکم بیولوژیک جمعیت، تغییر کاربری اراضی؛ آگاهی از نتایج تخریب و تقسیم اراضی به قطعات کوچک بودند. در ادامه به منظور دستیابی به وزن نسبی و برآورد اهمیت شاخص ها از جهت تاثیر در فرایند بیابان زایی، پرسشنامه ای تهیه و از کارشناسان آشنا به منطقه مطالعاتی خواسته شد که اهمیت شاخص ها را به صورت زوجی در مقیاس 1 الی9 ساعتی برآورد کنند. پس از تشکیل ماتریس مقایسات زوجی کارشناسان، از روش میانگین هندسی و با فرض اینکه نظرات تمامی کارشناسان از درجه اهمیت یکسانی برخوردار است، اقدام به تلفیق قضاوت ها کرده و ماتریس مقایسات زوجی گروهی تشکیل شد. در ادامه با استفاده از مفهوم نرمال سازی و میانگین موزون یا میانگین هر سطر از ماتریس نرمال شده اقدام به برآورد اهمیت شاخص ها کردند.
مطالعه ای توسط پورطاهری و همکاران،1392، با هدف کاهش آسیب پذیری کشاورزان روستایی در برابر پیامدهای خشکسالی با تأکید بر مدیریت ریسک انجام شد. مطالعه به روش توصیفی- تحلیلی در میان 300 نفر از روستاییان و مسئولان دهستان سولدوز آذربایجان غربی، انجام شده است.گویه های سنجش ظرفیت مقابله با زلزله شامل گویه های اجتماعی، نهادی، اقتصادی و کالبدی- محیطی بودند. نتایج حاکی از آن است که عوامل اقتصادی و اجتماعی مهم ترین ابعاد آسیب پذیری به شمار می آیند و مدیریت ریسک خشکسالی، رویکردی مناسب برای کاهش آسیب پذیری اقتصادی و اجتماعی در روستاهای مورد مطالعه است و می توان در فرایند کاهش پیامدها و آسیب های ناشی از خشکسالی، بر مدیریت ریسک تأکید داشت.
کشاورز و همکاران(1389)، پژوهشی با هدف تبیین آسیب پذیری ناشی از خشکسالی در سطح خانوارهای روستایی انجام دادند. استراتژی کلی این پژوهش، تحقیق کیفی و روش مطالعه موردی به عنوان طرح تحقیق استفاده شد که در این راستا با بهره گیری از طرح های تحقیقی تشریحی و ابزاری به بررسی ماهیت آسیب پذیری ناشی از خشکسالی پرداختند. بدین منظور آن ها با استفاده از طرح تحقیق چند موردی نسبت به بررسی مقایسه ای آسیب پذیری خشکسالی در میان خانوارهای کشاورزی که در سال های اخیر خشکسالی را تجربه نموده بودند، اقدام کردند. برای انتخاب شهرستان از ترکیب شاخص های اقلیمی، هواشناسی، هیدرولوژیک و کشاورزی و برای انتخاب روستا از مشاهده میدانی و مصاحبه عمیق با کارشناسان جهاد کشاورزی و کارگزاران بیمه محصولات کشاورزی استفاده کردند و برای انتخاب خانوارهای کشاورز قابل مطالعه، ارزیابی محلی اثرات خشکسالی انجام شد که از پنج مطلع محلی هر روستا که با بهره گیری از روش نمونه گیری گلوله برفی انتخاب شده بودند خواسته شد تا با در نظر گرفتن میزان آسیب پذیری خانوارها از خشکسالی، آن ها را گروه بندی کنند. مطلعین محلی با بحث در گروه های متمرکز به تعیین عوامل مؤثر بر تأثیر پذیری از خشکسالی اقدام نمودند. سپس با استفاده از تکنیک ارزیابی مشارکتی(ماتریس زوجی) به تعیین اهمیت نسبی هر یک از عوامل در شرایط خشکسالی، اقدام نمودند. نمونه های مورد مطالعه را از طریق انجام ارزیابی مشارکتی در روستا و در قالب سه گروه کمتر آسیب پذیر و بیشتر آسیب پذیر(منبع فقیر) و بیشتر آسیب پذیر(قبلأ برخوردار) ساکن در دو روستای استان فارس، مورد شناسایی و مطالعه قرار دادند. در این تحقیق، ویژگی های جمعیت شناختی شامل؛ سن و تحصیلات خانوار و بعد خانوار است. ویژگی های کشاورزی و نحوه آسیب پذیری از خشکسالی شامل؛ میزان برخورداری از آب کشاورزی(سطح سفره آب زیر زمینی، بافت خاک، موقعیت مکانی چاه، فاصله چاه های کشاورزی از یکدیگر، عمق چاه، میزان آبدهی و غیره)؛ سطح زیرکشت آبی محصولات کشاورزی؛ میزان عملکرد محصولات کشاورزی و میزان مدیریت فنی و اقتصادی کشاورزی بود و آخرین گویه مربوط به میزان وابستگی به کشاورزی و آسیب پذیری از خشکسالی بود. یافته های پژوهش نشان داد که نوع و میزان آسیب پذیری خانوارهای کشاورز از خشکسالی یکسان نبوده و مجموعه ای از عوامل وابسته و غیر وابسته به خشکسالی، موجب آسیب پذیری خانوارها می گردد. در پایان الگوی آسیب پذیری خانوارهای بیشتر آسیب پذیر تدوین و پیشنهاد های بهبود دهنده در زمینه کاهش اثرات و مدیریت دانش خشکسالی ارائه کردند.
خشنودی فر و همکاران (2012)، در مطالعه ای به تعیین و اندازه گیری شاخص های آسیب پذیری خشکسالی (اقتصادی، اجتماعی و فنی) در میان گندم کاران در مشهد پرداختند. روش دلفی بر اساس نظر کارشناسان برای تعیین شاخص آسیب پذیری مورد استفاده قرار گرفت. برای اندازه گیری آسیب پذیری از فرمول می بار و والدز استفاده شد. این یافتهها با توجه به پارامتر های اقتصادی نشان داد که بیشترین آسیب پذیری کشاورزان در شاخص هایی مانند: بیمه محصولات کشاورزی، نوع مالکیت زمین، دسترسی به اعتبارات بانکی و دولتی (وام) بود. با توجه به پارامتر های اجتماعی بیشترین آسیب پذیری کشاورزان در شاخص هایی مانند: سطح آموزش و پرورش، وابستگی به دولت و فعالیت های کشاورزی مشارکتی بود.علاوه بر این کشاورزان در شاخص های فنی از جمله روش های آبیاری، روش کشت (سنتی / مکانیزه) و کنترل علف های هرز، آفات و بیماری آسیب پذیرترین بودند.
یزدان پناه و همکاران (2013)، مطالعه ای کیفی بر اثرات ناشی از خشکسالی بر جمعیت روستایی کشاورزان در ایران انجام دادند که در آن تجزیه و تحلیل بر اساس طبقه بندی آثار به اثرات سرمایه انسانی، اجتماعی، مالی و طبیعی صورت گرفت و از تئوری حفاظت از منابع برای توضیح رفتار استراتژی های مقابله انتخاب شده استفاده شد. مطالعه کیفی بر اساس این رویکرد در یک روستا در جنوب ایران انجام شد. متغیرهای مهم در این زمینه عبارتند از ابعادی مانند ساختار خانواده، جنس، تحصیلات، ویژگی های مالی، شرایط و اندازه مزرعه، سطح آموزشی اعضای خانواده و همچنین شرایط مالی و اقتصادی. در نتیجه، مشخص شد که خشکسالی می تواند امواجی از اثرات منفی بر ابعاد مختلف سرمایه های کشاورزان، به ویژه فقرا وارد کند. ابعاد بسیار به هم مرتبط بوده و اثرات منفی چند برابر می شود، کاهش مقاومت به خشکی در سطوح بسیار پایین در نهایت می تواند منجر به شرایطی شبیه به تله فقر شود. همچنین دریافتند که مداخله و حمایت دولت، وضعیت فقرا را بدتر کرده است. برای جلوگیری از چنین شرایطی پیشنهاد کردند که مداخلات حمایتی یا پس از وقوع به یک رویکرد مدیریت ریسک فعال تبدیل شود.
یزدان پناه(1388) جوامع انسانی را در مقابله با خشکسالی به دو دسته تقسیم بندی نموده است:
جوامع آسیب پذیر: این نوع جوامع از سیاست های مدیریتی مناسبی در مواجهه با خشکسالی برخوردار نبوده و آمادگی لازم را برای مقابله با خشکسالی ندارند. همچنین وابستگی شدیدی به منابع طبیعی داشته و فقر و درگیری در بین این نوع جوامع به وفور دیده می شود. شرایط خاص سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی حاکم بر جامعه نیز برای مقابله با خشکسالی نامناسب است. به همین دلیل این جوامع، در مقابل خشکسالی بسیار آسیب پذیر بوده و همیشه با اثرات خشکسالی دست به گریبان هستند.
جوامع غیر آسیب پذیر: این نوع جوامع، از سیاست های مدیریتی مناسب، در مواجهه با خشکسالی برخوردار بوده و با سیستم های آگاهی دهنده و آموزشی، آمادگی لازم را برای مقابله با خشکسالی ایجاد می نمایند. دولت ها نقش خود را برای کاهش اثرات خشکسالی به خوبی ایفا می کنند و خود را در این زمینه مسئول می دانند. همچنین روابط مناسبی با اقتصاد بین المللی برقرار می نمایند. در این گونه جوامع خشکسالی مدیریت می شود و تا حدودی قابل کنترل می باشد.
10-2 نتیجه گیری
با توجه به مطالعات انجام شده آسیب پذیری کشاورزان را می توان به صورت تابعی از در معرض خشکسالی قرار گرفتن، حساسیت نسبت به خشکسالی و ظرفیت سازگاری آنان در مواجهه با خشکسالی دانست. در معرض خشکسالی قرار گرفتن کشاورزان بر اساس امکان عدم دسترسی آنان به آب متفاوت است. حساسیت کشاورزان نسبت به خشکسالی شامل وابستگی به درآمد گندم می باشد. ظرفیت سازگاری سازگاری شامل دارایی های معیشتی کشاورزان می باشد. سرمایه های مالی، فیزیکی، طبیعی، انسانی و اجتماعی بر اساس پیشینه تحقیق شامل متغیرهای مشاهده شده در جدول 2-3 میباشند. ویژگی های فردی و زراعی نیز با توجه به منابع مطالعه شده در جدول 3-2 آورده شده است.
جدول 3-2 استخراج اجزای پرسشنامه از پیشینه تحقیق
برداشت تطبیقی با موضوع
سن، بعد خانوار، محل سکونت
مونگی و همکاران (2010)
حبیبا و همکاران(2012)
خشنودی فر و همکاران(2012)
نوع شغل، نوع مالکیت اراضی، نوع فعالیت کشاورزی، تحت پوشش بودن بیمه محصولات
برنت(2007)
شرفی و زرافشانی (1390)
ویژگی های زراعی
امکان عدم دسترسی به آب
در معرض قرار گرفتن
میزان وابستگی به درآمد گندم
شرفی و زرافشانی(1389)
پیتمن و همکاران(2011)
حساسیت
منابع درآمدی کشاورزی و غیر کشاورزی، میزان سرمایه، بیمه محصولات کشاورزی، وابستگی به نهادهای حمایتی، دسترسی به اعتبارات، واحد های دامی.
کش-اورز و همکاران(1389)
درسا و همکاران(2008)
ساهو و میشرا (2013)
سرمایه مالی
تحصیلات، سلامت، سابقه کار کشاورزی، شرکت در برنامه های آموزشی ترویجی،
استفاده از ارقام مقاوم به خشکی و یا مقاوم به آفات و بیماری، کنترل علف های هرز، استفاده از کودهای شیمیایی، ادوات خاک ورزی. احداث چاه کشاورزی، کاهش طول دوره آبیاری، مدیریت آب، اقدامات زراعی.
کشاورز و همکاران (1389)
خشنودی فر و همکاران (2012)
برنت (2007)
بروکس و همکاران (2005)
شرفی و زرافشانی (1389)
پیتمن و همکاران (2011)
درسا و همکاران (2008)
شاوکین و همکاران (2013)
سرمایه انسانی
قیمت فروش اموال
دسترسی به منابع آبی، سطح زیر کشت محصولات کشاورزی
سرمایه طبیعی
عضویت در انجمن ها یا سازمان های روستایی، پیوند سرمایه اجتماعی، پل ارتباطی سرمایه اجتماعی
ون ریجن و همکاران (2012)
میچلینی (2013)
فصل سوم: روش شناسی پژوهش
در این فصل، روش شناسی تحقیق با ملاحظه ی روش تحقیق129، جامعه و نمونه آماری، فرضیه های پژوهش، متغیرهای مطالعه، تعریف مفهومی و عملیاتی برخی از آن ها، ابزار جمع آوری داده ها، تحلیل روایی و پایایی آن، روش های تجزیه و تحلیل آماری و معرفی منطقه مورد مطالعه مورد توجه قرار گرفته است.
2-3 روش تحقیق
پژوهش حاضر از نظر ماهیت از نوع پژوهش های کمی، از لحاظ هدف کاربردی و برحسب نحوه گردآوری دادهها از نوع تحقیقات پیمایشی مقطعی است.
3-3 جامعه آماری، حجم نمونه و روش نمونه گیری
جامعه آماری این پژوهش را گندمکاران شهرستان باوی تشکیل می دهند. با توجه به آمار به دست آمده از مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان باوی، تعداد 816 گندمکار (816N=) در سال 1393 در شهرستان باوی وجود دارد (مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان باوی، 1393). با استفاده از جدول مورگان تعداد 260 نفر گندمکار از آن ها به عنوان نمونه آماری تعیین شد. گندمکاران مورد مطالعه از لحاظ نوع کشت، به گندمکاران آبی، دیم کار و مختلط طبقه بندی شده اند. روش نمونه گیری130 در این تحقیق، طبقه ای با انتساب متناسب است. همچنین به منظور بالا بردن ضریب برگشت پرسشنامه، 310 پرسشنامه تهیه و توزیع شد که در نهایت 273 پرسشنامه تکمیل شده دریافت گردید. در جدول 1-3 حجم جامعه و نیز حجم نمونه بر اساس پرسشنامه های برگشت داده شده، ذکر گردیده است.
جدول 1-3 حجم جامعه و نمونه مورد مطالعه
روستا
جامعه
حجم نمونه
آبی
دیم
مختلط
آبی
دیم
زرگان گرانه
18
سید عنایت
30
سیدسلطان
73
شبیشه
عیاشیه
26
مویلحه
65
ویس
142
بیت محارب
23
ربیخه
39
بهیر
31
تلبومه
80
دراویزه
22
زویر خرامزه
57
صلیعه
17
گبری
28
ابوفاضل
15
گارگه
ام السراجینه
حمیدانیه
ام الغریب
بویرده سلامات
حبیشی
کاییدیه
کهیش
11
نگازه بزرگ
696
77
43
816
273
4-3 منطقه مورد مطالعه
شهرستان باوی یکی از شهرستان‌های استان خوزستان در جنوب غرب ایران و در شمال شرقی شهرستان اهواز واقع گردیده است. این شهرستان با وسعت 1200 کیلومتر مربع یکی از بخش های شهرستان اهواز بود که در سال 1389 از بخش به شهرستان ارتقاء یافت. این شهرستان به مرکزیت شهر ملاثانی و متشکل از دو بخش (مرکزی و ویس)، سه دهستان (عنافچه، ملاثانی، زرگان)، چهار شهر (ملاثانی، ویس، شیبان و شهر جدید رامین) و 92 روستا در سلسله مراتب تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی به ثبت رسیده است. عبور رودخانه کارون از ضلع غربی شهرستان باوی و وجود دانشگاه کشاورزی و منابع طبیعی رامین خوزستان به عنوان یکی از مهمترین پتانسیل های این شهرستان محسوب میشوند که در رشد و توسعه بخش کشاورزی آن حائز اهمیت هستند. این شهرستان از تنوع زراعی و کشاورزی در زمینه های مختلف نظیر گندم، جو، ذرت، کلزا، ماش، لوبیا، کنجد، شلتوک، باقلا، هندوانه، خربزه، خیار، گوجه فرنگی، بامیه، سیب زمینی، پیاز، سیر، انواع کلم، انواع سبزی و غیره برخوردار می باشد. همچنین شهرستان باوی در زمینه تولید خوراک دام از جمله سورگوم، سودان گراس، شبدر و یونجه نیز فعالیت دارد. از محصولات باغی این شهرستان می توان به نخیلات، انگور و مرکبات اشاره کرد (مدیریت جهاد کشاورزی استان خوزستان،1392).
5-3 متغیرهای تحقیق
1-5-3 متغیرهای مستقل
1-1-5-3 ویژگی های فردی گندمکاران
ویژگی های فردی گندمکاران شامل متغیرهای سن، تعداد افراد خانوار، شغل اصلی، نوع فعالیت کشاورزی و محل سکونت میباشد.
2-1-5-3 در معرض قرار گرفتن
تعریف مفهومی: قرار گرفتن در معرض مربوط به درجه ای از تنش آب و هوا است که ممکن است به صورت تغییرات طولانی مدت در شرایط آب و هوایی و یا به صورت تغییرات در تنوع آب و هوا، از جمله اندازه و فراوانی عوارض شدید نشان داده شود(IPCC, 2001).
تعریف عملیاتی: برای سنجش در معرض قرار گرفتن شاخص امکان عدم دسترسی به آب استفاده شده است. احتمال اینکه کشاورزان بر حسب نوع منبع آبی در معرض بی آبی یا کم آبی قرار گیرند. کشاورزانی که آب کشاورزی آن ها از رودخانه کارون تأمین می شود، مقدار 25/0 به عنوان مقدار در معرض قرار گرفتن آن ها در نظر گرفته شده است. این مقدار بر اساس تعیین آب رودخانه است که تنظیمی می باشد. کشاورزان دیم کار با فرض اینکه توزیع بارندگی از توزیع نرمال پیروی می کند، مقدار در معرض قرار گرفتن آن ها برابر 50/0 در نظر گرفته شده است. کشاورزانی که آب کشاورزی آن ها از چاه تأمین می شود، مقدار در معرض قرار گرفتن آن ها مابین دو مقدار قبلی در نظر گرفته شده است که برابر 38/0 می باشد.
25/0 = شبکه های آبیاری رودخانه
50/0= توزیع نرمال بارش
38/0= سفره های آب زیرزمینی
KI = ضریب در معرض قرار گرفتن اراضی آبی( با منبع رودخانه) HI = میزان اراضی آبی(رودخانه) I = Irrigated
KR = ضریب در معرض قرار گرفتن اراضی دیم HR = میزان اراضی دیم R= Rain fed
KG= = ضریب در معرض قرار گرفتن اراضی آبی ( با منبع چاه)

92