مقالات

شهری، مسکن،، آمار، اجتماعی،، زندگی،

دانلود پایان نامه

کرد و جزئیات آن را به صورت ساختار سلسله مراتبی ترسیم نمود. AHP بر اساس سه اصل زیر استوار است:
الف) اصل ترسیم درخت سلسله مراتبی
ب) اصل تدوین و تعیین اولویت ها
ج) اصل سازگاری منطقی قضاوت ها (مؤمنی، 1393: 40).
روش AHP برای سطح بندی و درجه بندی استفاده می شود و گاهی برای تحلیل های اجتماعی و اقتصادی نیز ممکن به کار رود (مشکینی و همکاران، 1391: 59). در این روش از روش مقایسه دوتایی استفاده می شود. جهت انجام این روش، در مرحله اول ابتدا تک تک معیارهای مورد بررسی را مقایسه نموده و میزان اهمیت نسبی هر جفت نسبت با توجه به امتیاز بندی بین تا 9 اختصاص داده و در یک ماتریس وارد می گردد و به صورت جفتی مورد سنجش قرار می گیرد و وزن هر یک از آن ها در مقایسه با دیگری معلوم می گردد، سپس در مرحله دوم با استفاده از روش نرمال کردن تمام سنجه ها وزن می شوند. در مرحله سوم با در دست داشتن وزن سنجه ها و امتیاز آلترناتیوها به وزن ترکیبی هر یک از سایت ها از طریق حاصل ضریب وزن سنجه ها با امتیاز آلترناتیوها به دست می آید و سایتها، به ترتیب وزنی که به دست می آورند سطح بندی می شوند و مرحله نهایی تعیین سازگاری ها می باشد که در نظر تحلیل گر وجود دارد. به طور مسلم فرآیند تحلیل سلسله مراتبی یکی از جامع ترین سیستم های طراحی شده برای تصمیم گیری با معیارهای چند گانه است زیرا که این تکنیک امکان فرموله کردن مسأله را به صورت سلسله مراتبی فراهم می کند و همچنین امکان در نظر گرفتن شاخص های مختلف کمی و کیفی را در مسأله دارد (زیاری و رضوانی، 1389: 78).
9 تجربیات جهانی در زمینه کیفیت زندگی
از دهه 1930 به بعد محققین و صاحبنظران رشته های مختلف فکری و همچنین نهادهای بین المللی (مرکز توسعه سازمان ملل متحد و انجمن توسعه دریاها) به منظور مقایسه و ارزیابی واحدهای مختلف جغرافیایی از نظر سطح کیفیت زندگی شهری، به تعریف مفاهیم و اجزای کیفیت زندگی پرداخته اند (شهپری، 1390: 25). بدون شک آشنایی با مطالعات و تجارب دیگر کشورها در زمینه کیفیت زندگی شهری، کمک خواهد کرد تا جنبه های مختلف این مفهوم پیچیده و چند وجهی، بهتر شناسایی شود و با توجه به نقاط ضعف و قوت هر کدام از برنامه های پیشین و مهم تر از همه، مؤلفه های بومی و منطقه ای به مطالعه و برنامه ریزی دقیق و صحیح در راستای ارتقاء کیفیت زندگی شهری در جامعه خود بپردازیم. در این بخش، برخی از تجارب کشورهای پیشرو در امر کیفیت زندگی شهری مطرح و مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.
9 آمریکا
مرکز مطالعات کیفیت زندگی آمریکا، در پژوهش های خود ضمن توجه به جنبه های عینی و ذهنی کیفیت زندگی بر تعریفی از کیفیت زندگی تأکید می کند که سطح و عمق زندگی را می سنجد. به این معنا که ضمن توجه به وضعیت فرد از نظر ثروت مادی، پایگاه اجتماعی و سلامت، برداشت و ادراک فردی از این شرایط و احساس خوب بودن و رضایت از زندگی را نیز ارزیابی می کند.
کامپل و همکاران نیز در سال 1976، در گزارش کیفیت زندگی مردم آمریکا، دوازده قلمرو خاص را برای مطالعه کیفیت زندگی مورد توجه قرار دادند که عبارت اند از ازدواج، زندگی خانوادگی، بهداشت، همسایگی، دوستی، شغل، مکان زندگی، مسکن، معیار زندگی، تحصیلات، پس انداز و آموزش رسمی (Grasso, 2007: 45).
9 هلند
در هلند نیز شاخص (LCI) یا شاخص زندگی در 1974 توسط اداره برنامه ریزی فرهنگی و اجتماعی این کشور به عنوان یک ابزار یکپارچه برای محاسبه زندگی در هلند پیشنهاد شد و از 23 شاخص در هشت زمینه مسکن، سلامت، قدرت خرید، فعالیت های اوقات فراغت، تحرک، مشارکت اجتماعی، فعالیت ورزشی و فعالیت تعطیلات و با 110 متغیر تشکیل شده است (Shyns & Boelhouwer, 2004: ).
9 سنگاپور
دکتر «فوتو آن سیک» بر مبنای کار «وانگ و دی» در کشور سنگاپور، 14 شاخص ذهنی را برای ارزیابی کیفیت زندگی استخراج کرد: زندگی خانوادگی، تحصیل، ثروت، سلامت، زندگی اجتماعی، زندگی کاری، خود شکوفایی، ایمان و مذهب، فراغت، مسکن، خدمات عمومی، محیط زیست، رسانه ها و کالا و خدمات مصرفی. وی حوزه خدمات عمومی را به سه حوزه جداگانه شامل سلامت، حمل و نقل و صنایع همگانی (آب و برق) تقسیم کرده و دو حوزه جدید امنیت عمومی و سیاست را به آن ها اضافه نموده و بدین ترتیب در کل 18 حوزه را برای تعیین کیفیت زندگی شمرده است (Tuan Seik, 2000).
10 تورنتو کانادا
در سال 1993 نیز پژوهشی با عنوان “پروژه شهر سالم” در تورنتو انجام گردید که در آن، پنج بعد برای سنجش کیفیت زندگی در نظر گرفته شد. این ابعاد عبارت بودند از: حیات اقتصادی، محیط زیست، بهداشت جامعه، حمل و نقل و ایمنی که هر کدام شاخص هایی را در برمی گیرد (لطفی، 1388: 7473).
10 استانبول ترکیه
همچنین در پژوهشی با عنوان «رویکردی چند جانبه به کیفیت زندگی شهری» این مفهوم را در شهر استانبول، بررسی کردند. رویکرد این پژوهش در سنجش و بررسی کیفیت زندگی شهری، بر اساس رویکرد سنجش کیفیت زندگی شهری با استفاده از شاخص های عینی بوده است. هر کدام از این ابعاد، به موضوعات دیگری تقسیم شدند:
الف) کیفیت محیط فیزیکی: شامل ترتیب ساختمان ها، نوع مسکن، مناطق تفریحی، خدمات و زیرساخت های شهری.
ب) کیفیت محیط اجتماعی: شامل میزان خدمات آموزشی، هزینه ی خدمات آموزشی، میزان خدمات بهداشتی، فعالیت های فرهنگی، امنیت.
ج) کیفیت محیط اقتصادی: شامل هزینه ی زندگی، فرصت پیدا کردن کار رضایت بخش، هزینه ی مسکن.
د) کیفیت حمل و نقل و ارتباطات: شامل وسیله ی حمل و نقل، میزان حمل و نقل، میزان حمل و نقل عمومی و جریان ترافیک (Ulengin & et al, 2001).
شکل 15 ساختار سلسله مراتبی مدل کیفیت زندگی در شهر استانبول
مأخذ: کوکبی، 1384: 31
106 سائوکارلوس برزیل
بکارگیری کیفیت زندگی در شهر سائوکارلوس برزیل با استفاده از شاخص های عینی در سال 2001 صورت گرفت. کیفیت زندگی در معیار مورد بررسی واقع شد که عبارتند از:
تجاری و خدماتی محیط زیست مسکن امنیت حمل و نقل
جدول 7 شاخص های کیفیت زندگی در شهر سائو کارلوس برزیل
شاخص های کیفیت زندگی
تجاری و خدماتی
تعداد شعب بانک ها، تعداد مراکز خرید روزانه، تعداد فروشگاه های بزرگ زنجیره ای، تعداد نانوایی، تعداد سالن های ورزشی و تفریحی، تعداد مدارس، تعداد کتابخانه ها، تعداد سالن های تئاتر، تعداد صندلی های سینما، تعداد رستوران، تعداد پزشک، تعداد آزمایشگاه های پزشکی، تعداد داروخانه و تعداد مهدکودک به ازای هر هزار نفر
سرانه فضای سبز
کیفیت آب آشامیدنی
درصد واحدهای مسکونی با آب آشامیدنی
درصد واحدهای مسکونی مجهز به سیستم دفع فاضلاب
ارزش هر متر مربع زمین
امنیت
تعداد جرایم مختلف به ازای هر هزار نفر جمعیت
تعداد سرقت های انجام شده از مکان های مختلف به ازای هر هزار نفر جمعیت
حمل و نقل
تعداد تصادف با وسایل نقلیه موتوری به ازای هر هزار نفر جمعیت
تعداد خطوط اتوبوسرانی در هر کیلومتر مربع
نرخ تراکم خیابان ها و جاده ها (طول خیابان/مساحت خیابان)
مأخذ: Mendes & Motizuki, 2001: 18
107 پورتو پرتغال
سانتوس و مارتینز در پژوهشی که به منظور نظارت بر کیفیت زندگی شهری در شهر پورتو انجام داده اند، برای کیفیت زندگی شهری در این شهر جنبه های زیر را تعریف کرده اند:
الف) جامعه: جمعیت، آموزش، ساختار فرهنگی، بهداشت، ایمنی، ناهنجاری های اجتماعی؛
ب) شرایط محیط زیست: فضای سبز، آب و هوا، صدا، کیفیت هوا، زیرساخت های اساسی؛
ج) وضعیت کالاهای اجتماعی: تسهیلات اجتماعی، تسهیلات ورزشی، تسهیلات آموزشی، تسهیلات اجتماعی و روانی، تحرک و پویایی، خرده فروشی؛
د) شرایط اقتصادی: درآمد و هزینه، بازار کار و بازار مسکن، مکانیزم اقتصادی (Santos & Martins, 2007: 421422).
در پژوهشی دیگر که برای ارزیابی کیفیت زندگی در شهر پورتو با رویکرد ذهنی از 13 معیار استفاده شد که عبارتند از:
محیطی شهرسازی ارتباطات فرهنگ ورزش و تفریح 6 آموزش 7 بهداشت 8 خدمات اجتماعی 9 تجارت و خدمات 10 مسکن 11 امنیت شهری 12 فقر و محرومیت 13 رفتارهای اجتماعی و شهروندی
جدول 8 معیار و شاخص های کیفیت زندگی
فضای سبز
نظافت شهری
آلودگی (هوا، آب، صوتی)
شهرسازی
تراکم جمعیتی
کیفیت ساختمان ها و معماری شهری
6 ترافیک
7 حمل و نقل عمومی
8 تسهیلات فرهنگی
9 تفریحات فرهنگی
ورزش و تفریح
10 فضاهای گذران اوقات فراغت
11 تسهیلات ورزشی
12 تسهیلات آموزش، کودکستان ها، مدارس
13 تسهیلات مربوط به تحصیلات عالی
بهداشت
14 بیمارستان ها (عمومی و خصوصی)، مراکز بهداشتی
خدمات اجتماعی
15 شیرخوارگاه ها، خانه سالمندان، مراکز تفریحی
تجارت و خدمات
16 تجارت و خدمات مرتبط به مردم
17 خرید و فروش و اجاره
18 کیفیت و شرایط مسکن
امنیت شهری
19 جرم و جنایت، نا امنی شهری
فقر و محرومیت
20 فقر و محرومیت
رفتارهای اجتماعی و شهروندی
21 رفتار اجتماعی و شهروندی
مأخذ: Santos & et al, 2007: 56
108 تایپه تایوان
بررسی کیفیت زندگی در شهر تایپه، بر حسب میزان رضایتمندی مردم و بکارگیری شاخص های ذهنی در سال 2008 صورت گرفت. شاخص های ذهنی کیفیت زندگی شهر تایپه با الگوبرداری از شاخص های به کار گرفته شده در سنجش کیفیت زندگی ناحیه دیترویت آمریکا و بومی سازی سنجه ها با شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهر ایجاد شدند.
جدول 9 شاخص های ذهنی بکار گرفته شده در ارزیابی کیفیت زندگی ذهنی ساکنان شهر تایپه
شاخص های ذهنی
متغیرهای مرتبط با شاخص های ذهنی
خدمات شهری
رضایت از نظافت خیابان ها و مکان های عمومی
رضایت از نگهداری خیابان
رضایت از نحوه جمع آوری زباله
رضایت از واحد همسایگی
رضایت از سهولت پیاده روی در خیابان ها و پارک ها
رضایت از آگاهی اجتماعی
رضایت از رابطه با همسایگان
رضایت از کیفیت خدمات حفاظتی
پایگاه اجتماعی
رضایت از جذابیت مکان زندگی
رضایت از خوانایی محل زندگی
رضایت از مناسب بودن مکان زندگی برای تربیت فرزندان
ارزیابی محیطی واحد همسایگی
رضایت از وسایل آسایش زیست
رضایت از حفاظت محیط خارج از واحد مسکونی
رضایت از شرایط عبور و مرور
رضایت از زیرساخت ها
وابستگی به محله
رضایت از مرکز شهری زیست پذیر
رضایت از شکوفایی اقتصادی و محیط شغلی و زندگی
رضایت از فرصت های تفریحی در شهر تایپه
رضایت از قابلیت اطمینان و امنیت حمل و نقل عمومی در شهر تایپه
مأخذ: Lee, 2008: 1212
جدول 10 جنبه هایی را که در پژوهش های مختلف در زمینه کیفیت زندگی شهری مشخص شده اند، نشان می دهد:
جدول 10 جنبه های مختلف کیفیت زندگی شهری
خصوصیات و ویژگیهای بکار گرفته شده
Lui, 1976
اقتصادی، سیاسی، محیطی، اجتماعی، بهداشتی و آموزشی
Boyer & Savageau, 1981
آب و هوا، مسکن، بهداشت عمومی و محیطی، جنایت، حمل و نقل، 6 آموزشی، 7 هنر، 8 تفریح، 9 اقتصادی
Bolmquistetal & et al, 1988
Stover & Leven, 1992
میزان بارندگی، میزان رطوبت، درجه حرارت روزهای گرم، درجه حرارت روزهای سرد، سرعت باد، 6 گرمای آفتاب، 7 ساحل، 8 جنایات وحشیانه، 9 سرانه معلم به دانش آموز، 10 دامنه دید، 11 مشارکت موقتی، 12 تخلیه فاضلاب، 13 محل دفن زباله، 14 مکانهای با سرمایه بالا، 15 مکانهای برداشت، ذخیره و دفع زباله
Sufian, 1993
ایمنی عمومی، هزینه غذا، فضای زندگی، استاندارد مسکن، ارتباطات، 6 آموزش، 7 سلامت 8 صلح و آموزش، 9 جریان ترافیک، 10 تمیزی هوا
Human Dev. Index (UNDP, 1994)
زندگی مورد انتظار، نرخ بیسوادی بزرگسالان، متوسط قدرت خرید
Physical QOL Index (ICQOL, 1996)
مرگ و میر کودکان، زندگی مورد انتظار، نرخ بیسوادی بزرگسالان
Protassenko, 1997
درآمد ماهیانه هر فرد، توزیع درآمد، هزینه ماهیانه غذا
مأخذ: Ulengin et al, 2001: 362
با توجه به توسعه برنامه ریزی ها، میزان رضایت از کیفیت زندگی در این فضاهای برنامه ریزی شده از اهمیت بسیار بالایی برخوردار می باشد در واقع جوهره اصلی کیفیت زندگی، تأمین و ارضای نیازهای مادی و معنوی انسان به طور توأمان است. به همین دلیل است که برنامه ریزی در راستای کیفیت زندگی مهم و ضروری به نظر می رسد. توجه به بهبود کیفیت زندگی باعث توسعه اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و کالبدی می شود. همانطور که ذکر شد تعاریف، دیدگاه ها و مدل های متعددی برای تشریح و تبیین ابعاد کیفیت زندگی ارائه شده است.
با توجه به مطالب ذکر شده در این فصل، می توان گفت که هنوز چارچوب مفهومی قابل قبول جهانی برای سنجش کیفیت زندگی و روش شناسی واحدی برای تعیین قلمروها و معرف های کیفیت زندگی وجود ندارد و انتخاب قلمروها و معرف های مربوط به هر قلمرو و روش سنجش کیفیت زندگی براساس اهداف مطالعه، قضاوت های شخصی محقق، ویژگیهای ناحیه مورد مطالعه و داده های در دسترس صورت می گیرد و تفاوت های عمده در روش های سنجش کیفیت زندگی به دلیل تفاوت در مقیاس، شاخص ها و قلمروهای زندگی است که در مطالعات گوناگون کیفیت زندگی مورد توجه قرار گرفته اند. لازم به ذکر است که دیدگاه مورد استفاده در پژوهش دیدگاه نیمه تجربی و رویکرد مورد استفاده، رویکرد ذهنی و ارزیابی کیفیت زندگی از دیدگاه ساکنان می باشد.
یکی از مهمترین مباحث هر پژوهشی، شناخت عرصه و ویژگی های منطقه مورد مطالعه در پژوهش می باشد که از طریق آن محقق می تواند یافته های نظری خود را در عرصه عملی بکار ببندد؛ چراکه از این طریق یافته های تجربی خود را به صورت مستند تبدیل خواهد کرد. پژوهش های میدانی با اتکا به آمار دقیق و مشاهدات عینی محقق، گویای مسائل بسیار مهمی هستند که می توانند ما را در راستای رسیدن به اهداف برنامه ریزی هدایت کنند. از این رو در فصل حاضر محدوده ی مورد مطالعه این تحقیق (منطقه 18 شهر تهران) از این طریق ویژگی های جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی، صنعتی، سیاسی و خدماتی مورد بررسی قرار گیرد.
مشخصات کلی شهر تهران
شهر تهران، بین 34 دقیقه و 35 درجه تا 35 درجه و 59 دقیقه عرض شمالی و 51 درجه و دقیقه تا 51 درجه و 53 دقیقه طول شرقی واقع شده است. این شهر از شمال به سلسله جبال البرز، از شرق به لواسانات و از غرب به کرج و از جنوب به ورامین محدود است. شهر تهران، از نظر تقسیمات اداری به 22 منطقه و 123 ناحیه و 374 محله تقسیم می شود (سالنامه آماری شهر تهران، 1390: ). کلان شهر تهران، پایتخت 220 ساله با حدود 700 کیلومتر مربع مساحت است که با حریم آن در حدود دو هزار کیلومتر مربع مساحت و 8 میلیون نفر (به همراه شهرهای اقماری آن قریب 12 میلیون نفر) جمعیت دارد که قریب به 12 درصد جمعیت کل کشور را شامل می شود. فعالیت های اقتصادی در شهر تهران حدود 26 درصد کل تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده است و این در حالی است که حدود 40 درصد امکانات آموزشی کشور و 25 درصد امکانات بهداشتی کشور در کلان شهر متمرکز شده است. موقعیت ویژه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و جغرافیایی آن و تمرکز امکانات (در مقایسه با سایر نقاط کشور) سبب شده بسیاری از مردم کشور (برای کار، تحصیل، درمان، انجام امور اداری، خرید یا فروش کالا و تفریح) به این شهر آمده و تدریجاً ساکن شوند.
این کلان شهر با نیازهای زیاد و مسائل جاری و عمرانی خود تقریباً، توسط 25 سازمان و نهاد دولتی یا عمومی هدایت می شود. شهرداری تهران (در چارچوب راهبردهای ملی و محلی) متولی اصلی ساماندهی مسائل شهری و ارتقای مشارکت و رضایت شهروندان است و طبعاً اداره مطلوب این شهر، تنها با کلان نگری و هماهنگی مدیران ذی ربط همه دستگاه های اجرایی مقدور خواهد بود تا برای رعایت منافع عمومی و شهروند مداری، در بهبود امور شهر مشارکت نمایند (همان: مقدمه).
جدول جمعیت و نرخ رشد مناطق 22 گانه شهر تهران در طی سالهای 1355 تا 1390
سال
نرخ رشد
6555
7565
8575
9085
182883
216467
249676
372758
439467
9 روش تجزیه و تحلیل داده ها 107
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها 109
مقدمه 110
آمار توصیفی متغیرهای جمعیت شناختی 110
آمار توصیفی متغیر جنسیت 110
آمار توصیفی متغیر سن 111
آمار توصیفی متغیر تحصیلات 112
آمار توصیفی متغیر وضعیت تأهل 113
آمار توصیفی سوالات پرسشنامه 114

92