مقالات

سازگاری، می، دارایی، که، استرس

دانلود پایان نامه

به تشریح این واقعیت می پردازند که آسیب پذیری منحصرأ تحت تاثیر مجاورت وطبیعت مخاطرات نیست، بلکه به وضعیت اجتماعی جوامع هم بستگی دارد جمعیتی که در اوضاع اجتماعی ، فرهنگی ، اقتصادی وسیاسی متفاوت زندگی می کنند ، در سطوح مختلفی از آسیب پذیری هستند (احد نژاد روشتی، 1389). آسیب پذیری اجتماعی، توسط حالتی که قبل از وقوع مخاطرات در یک سیستم وجود دارد و عواملی چون فقر و نابرابری، به حاشیه رانده شدن، حق غذا، دسترسی به بیمه و کیفیت مسکن تعیین می شود. ادگر(1999)، آسیب پذیری اجتماعی را به عنوان« قرار گرفتن گروه ها و افراد در معرض استرس به عنوان نتیجه تغییر اجتماعی و زیست محیطی، که در آن استرس اشاره به تغییرات غیر منتظره و اختلال در معیشت دارد» تعریف می کند. با توجه به مطالعات انجام شده در زمینه مبانی نظری آسیب پذیری اجتماعی در برابر مخاطرات طبیعی، از جمله خشکسالی سه رویکرد اقتصاد سیاسی، ساختارگرایی و توسعه پایدار مطرح می باشد.
3-3-7-2 آسیب پذیری اقتصادی
خشکسالی پدیده ای است که بیشترین اثرات اقتصادی (کاهش درآمد، افزایش هزینه تأمین آب، کاهش تولید مواد غذایی و …) دراز مدت را در جامعه برجای می گذارد (شرفی و زرافشانی،1390).
در برخی منابع به آسیب پذیری بیوفیزیکی اشاره شده است که از طریق یک رویداد مربوط به آب و هوای خاص و یا مخاطره آب و هوایی به سیستم خسارت وارد می کند . این آسیب پذیری تابعی از خطر، قرار گرفتن در معرض و حساسیت است.
شکل 12-2 انواع آسیب پذیری کشاورز در برابر خشکسالی (اقتباس از: پورطاهری و همکاران،1392 :11)
4-7-2 ابعاد آسیب پذیری:
آسیب پذیری منطقه ای به یک خطر خاص بر اساس تعامل سه بعد آسیب پذیری شامل: در معرض قرار گرفتن، حساسیت و ظرفیت سازگاری ساخته شده است )شاوکیان68 و همکاران، (2013. در ادبیات تغییر اقلیم، آسیب پذیری به صورت تابعی از در معرض قرار گرفتن ، حساسیت و ظرفیت سازگاری سیستم در نظر گرفته شده است (پیتمن و همکاران69، 2011). آسیب پذیری با «در معرض بودن»، «مستعد بودن» و «ظرفیت سازگاری» تعریف می شود (پورطاهری و همکاران،1389). آسیب پذیری شامل در معرض قرار گرفتن، حساسیت و ظرفیت سازگاری است. در معرض قرار گرفتن در این مورد میزان و مدت زمان قرار گرفتن در معرض تغییر اقلیم مربوط از قبیل خشکسالی است، حساسیت درجه ای است که سیستم توسط قرار گرفتن در معرض تحت تاثیر است و ظرفیت سازگاری توانایی مقاومت و بهبودی سیستم از آن است(لی و همکاران70،2010).
1-4-7-2 در معرض قرارگرفتن71
در معرض قرارگرفتن، میزانی است که یک سیستم در معرض تغییرات آب و هوایی قابل توجهی قرار می گیرد و استرسهای محیطی ، اجتماعی و یا سیاسی را تجربه می کند. همچنین مربوط به درجه ای از تنش آب و هوا است که ممکن است به صورت تغییرات طولانی مدت در شرایط آب و هوایی و یا به صورت تغییرات در تنوع آب و هوا، از جمله میزان و فراوانی مخاطرات نشان داده شود (IPCC، 2001 ، ادگر72،2006 و درسا و همکاران،2008). قرار گرفتن در معرض، اندازهگیری میزان، مدت و یا فراوانی استرس وارد بر یک سیستم است (شاوکین و همکاران73،2013). قرار گرفتن در معرض یک سیستم به محرک های موجود در آن سیستم اشاره دارد (پرستون و استافورد اسمیت74،2009).
قرار گرفتن در معرض، یک ویژگی نسبی جامعه بوده که نشان دهنده ماهیت و شرایط آب و هوایی جامعه است(فورد و اسمیت،2004). همچنین، در معرض قرار گرفتن به معنی، حضور مردم، معیشت؛ خدمات و منابع محیطی؛ ساختار یا سرمایه های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در مکان هایی است که تحت تأثیر منفی قرار گیرند(سورسو و همکاران75، 2013).
در معرض قرار گرفتن اشاره به ماهیت محرک و درجه ای که سیستم از اثرات این محرک محافظت نشده و بازتابی از ویژگی های حضور یا حساسیت سیستم است. ویژگی های حضور اشاره به شرایط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، سازمانی و محیطی دارد که حساسیت و یا توانایی سیستم برای پاسخ به یک محرک را تعریف می کند(پیتمن و همکاران، 2011).
در معرض ریسک بودن با توجه به، طبقه (که درآمد، شیوه و محل زندگی آنها را تحت تاثیر قرار می دهد)، اشتغال، کاست، جنسیت، نژاد، سن، ناتوانی و وضعیت سلامتی، وضعیت مهاجرتی(چه قانونی و غیر قانونی) و ماهیت و وسعت شبکههای اجتماعی تفاوت می کند(قدیری و افتخاری،1392). در این جا، قرار گرفتن در معرض با تغییرات پیش بینی شده در درجه حرارت و بارندگی نشان داده می شود.
2-4-7-2 حساسیت76
حساسیت، پاسخ مثبت و یا منفی یک سیستم به تغییر شرایط آب و هوایی است (IPCC, 2001 ، ادگر،2006). حساسیت، درجه ای است که یک سیستم در معرض اثرات منفی یا مثبت تغییر اقلیم قرار می گیرد. این اثر ممکن است مستقیم (به عنوان مثال، تغییر در عملکرد محصول در پاسخ به تغییر در میانگین، دامنه و یا تغییرات دما) یا غیر مستقیم (به عنوان مثال، خسارت ناشی از افزایش دفعات جاری شدن سیل های ساحلی به علت بالا آمدن سطح دریا) باشد. تفاوت سیستم ها ممکن است در حساسیت آن ها به تغییرات آب و هوایی تفاوت ایجاد کند (کازمیرزک و هندلی77،2011 و فتوری و چلری78،2012 ).
همچنین حساسیت اشاره به واکنش پذیری یک سیستم به مخاطرات اقلیمی دارد و ممکن است بطور قابل ملاحظه ای از یک سیستم، بخش و یا جامعه به سیستم، بخش یا جامعه دیگر متفاوت باشد (پرستون و استافورد اسمیت،2009). حساسیت، خاصیت ذاتی سیستم زوجی انسان- محیط زیست قبل از اختلال است و شرایط زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار می دهد(شاوکین و همکاران،2013). حساسیت بخش کشاورزی به تغییرات آب و هوایی به صورت فراوانی بحران های اقلیمی نشان داده شده است (درسا و همکاران، 2008).
در این مطالعه به این ترتیب است که در مناطقی با خشکسالی بیشتر، بخش کشاورزی پاسخ منفی می دهد (به عنوان مثال، عملکرد کاهش می یابد). بنابراین،کشاورزی در مناطق خشکسالی خیز از نظر کاهش عملکرد حساس تر است.
3-4-7-2 ظرفیت سازگاری79
یکی از عواملی که نقش بسیار اساسی در کاهش آسیب های ناشی از بلایای طبیعی و از جمله خشکسالی در مناطق روستایی دارد، ظرفیت ساگاری است (خسروی،1389). ظرفیت سازگاری اشاره به پتانسیل و توانایی یک سیستم برای تنظیم و یا مقابله با تغییرات آب و هوایی با حداقل اختلال دارد (IPCC, 2001 ). توانایی یک سیستم برای تنظیم اثرات تغییر اقلیم (از جمله تنوع آب و هوا)، تعدیل آسیب های احتمالی، استفاده از فرصت ها و یا مقابله با پیامدهای آن ها است (بروکس،2003). افزایش روز افزون بلایای طبیعی و ناکافی بودن ظرفیت سازگاری جوامع باعث رشد سریع آسیب پذیری در جوامع گردیده است (ادگر،2000). ظرفیت سازگاری، توانایی یک سیستم برای تکامل یافتن به منظور انطباق با خطرات زیست محیطی و یا تغییر سیاست ها و گسترش طیف وسیعی از تنوع ها است به طوری که بتوان با آن ها کنار آمد ( ادگر،2006). همچنین توانایی سیستم برای تنظیم با استرس های اقلیمی واقعی یا مورد انتظار و یا توانایی مقابله با پیامدهای ناشی از این استرس ها می باشد(درسا و همکاران، 2008). ظرفیت سازگاری می تواند ویژگی ذاتی سیستم باشد، به عنوان مثال می توان آن را یک واکنش خود به خودی و یا خود مختار دانست (کازمیرزک و هندلی،2011).
در دیگر تعاریف ، ظرفیت سازگاری عبارت است از:
پتانسیل یا توانایی های یک جامعه برای نظارت، برنامه ریزی و یا سازگاری با قرار گرفتن در معرض دارد (فورد و اسمیت،2004).
توانایی یک سیستم برای تغییر در جهتی دارد که برای مدیریت قرار گرفتن در معرض و یا حساسیت آن نسبت به تأثیر تغییرات اقلیمی، مجهزتر شود و نشان دهنده توانایی سیستم برای مدیریت و کاهش آسیب پذیری است (پرستون و استافورد اسمیت،2009).
توانایی تنظیم در معرض قرار گرفتن به طوری که خسارات محدود شده و امکان استفاده از فرصت ها و یا مقابله با اثرات فراهم شود (پیتمن و همکاران،2011).
ظرفیت سازگاری تحت تأثیر وضعیت اقتصادی، فن آوری، اطلاعات، زیرساخت ها، دانش و مهارت، سرمایه اجتماعی و موسسات در سطح محلی و منطقه ای (و ملی) که پویا بوده و با فرآیندهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی گسترده تر در تعامل است (پیتمن و همکاران،2011) و تابعی از عوامل مختلف، از جمله درآمد، آموزش و پرورش، اطلاعات، مهارت ها، دسترسی به زیرساخت ها و قابلیت های مدیریت می باشد (شاوکین و همکاران،2013 ؛ بروکس و همکاران، 2005).
شکل 13-2 نقش ظرفیت در کاهش آسیب پذیری (پورطاهری و همکاران،1389،28)
مشاهدات مختلف نشان داده اند که ظرفیت افراد در مقابله و بهبود از حوادث شدید توسط عوامل متعددی کاهش مییابد ازجمله: کمبود دسترسی به اطلاعات، اعتبارات یا خدمات مالی؛ کمبود منابع نظیر درآمد، دارایی و محافظت اجتماعی. بنابراین، آسیب پذیری و ظرفیت سازگاری دو روی یک فرایند هستند (قدیری و افتخاری،1392). بنابر گفته IPCC (2001)، ویژگی های اصلی تعیین کننده ظرفیت سازگاری جامعه یا منطقه شامل؛ ثروت، فناوری، اطلاعات و مهارت ها، زیرساخت ها، مؤسسات و عدالت(حقوق برابر) است. برای درک بهتر ظرفیت سازگاری به تمایز آن با کلمات مرتبط و نزدیک به مفهوم آن اشاره می شود:
تطابق پذیری (خو پذیری)80 : عبارت است از، خوپذیری یک موجود زنده به یک محیط متفاوت یا متغیر.
بازگشت پذیری81 : توانایی یک سیستم برای برگشت به حالت قبل از استرس یا شوک (الیسون و الیس82،2001) و یا ظرفیت کشاورزان برای سپری کردن دوره های متوالی خشکسالی (رانجان83،2001).
مقابله84 : فعالیت ها و راهکارهای کوتاه مدت برای خنثی کردن تنش ها (شرف و روتری85،2013).
ظرفیت86 : مجموعه‌ای از نیروها، توانمندی‌ها و منابع قابل دسترس برای مردم و جامعه که می‌تواند میزان خطر را کاهش داده و یا در مهار بحران تأثیر گذار باشد.
سازگاری87 : فرایند تکاملی است که یک گونه با محیط خودش به ثبات می رسد و سازگار می شود (نیوتن و همکاران،1389). فعالیت و راهکارهای دراز مدت با احتمال به وجود آمدن تغییرات اساسی در نوع فعالیت و امرار معاش(نلسون و همکاران88، 2008).
شکل 14-2 چارچوب مفهومی معیشت پایدار (منبع: اداره توسعه بین الملل، 2002)
5-7-2 ظرفیت سازگاری و آسیب پذیری
آسیب پذیری با دارایی ها رابطه نزدیکی دارد. هرچه دارایی های مردم بیشتر باشد، کمتر آسیب پذیر هستند و هرچه فرسایش دارایی مردم بیشتر باشد، نا امنی آنها بیشتر است. دارایی ها نقش مهمی در کاهش آسیب پذیری و تقویت بازگشت پذیری به شیوه های مختلف ایفا می کند(مورونی و همکاران،2011):
کاهش خطر89: دارایی ها به طور کلی رفاه را افزایش داده و قرار گرفتن در معرض خطر را کاهش می دهند.
تسکین خطر90: دارایی می تواند اثر یک شوک نامطلوب را کاهش دهد و یا گذار از یک وضعیت محروم را سرعت بخشد.
مقابله91: اشاره به اقدامات صورت گرفته پس از یک رخداد نامطلوب برای تعدیل کردن و یا جبران خسارات، دارد.
توانایی مردم به مقاومت در برابر یک بحران بدون کاهش قابل توجه و یا دراز مدت رفاه آن ها تا حد زیادی، وابسته به دارایی های آنهاست که می تواند برای حمایت و حفاظت به کار رود. دارایی در اینجا به معنای وسیع در نظر گرفته شده و به معنای سهم محسوس و نامحسوس ثروت استفاده شده توسط خانوار و افراد برای ایجاد رفاه می باشد (مورونی و همکاران،2011). کوپر و همکاران (2008) نیز بیان می کنند که هر چه سرمایه خانواده ها بیشتر باشد، ظرفیت سازگاری آن ها بالاتر می رود و آسیب پذیری آن ها در برابر حوادث طبیعی کاهش می یابد. آنان سرمایه های معیشتی را در دسته های زیر قرار می دهند:
1-5-7-2 سرمایه انسانی
متداول ترین نمود سرمایه انسانی که از نظر افراد قابل درک باشد، آموزش و مهارت های مربوط به بازار کار است. با این حال، می توان آن را در قالب مجموع شایستگی ها و دانش در یک فرد دانست، از جمله وضعیت سلامت و مهارت های غیر شناختی و ویژگی های شخصیتی افراد مانند: اعتماد به نفس، پشتکار، سازگاری و قابلیت اطمینان می باشد(مورونی و همکاران،2011). به تعداد افراد فعال و تأثیر گذار خانواده در عرصه های اقتصادی و اجتماعی اشاره دارد و شامل: دانش و مهارت ها، سلامت، سن و بعد خانوار می باشد. سرمایه انسانی، با تغییر دادن افراد برای کسب مهارت ها و توانایی هایی به آ نها پدید می آید و افراد را توانا می سازد تا به شیوه های جدید رفتار کنند و بنابراین کمتر ملموس بوده و در مهارت ها و دانشی که فرد کسب کرده تجسم می یابد (ناطق پور و فیروز آبادی، 1385 :162). از دیدگاه کارنی و همکاران92(1999)، شامل مهارت ها، دانش، توانایی انجام کار و سلامتی به منظور دنبال کردن استراتژی های معیشتی مختلف است (کارنی و همکاران،1999).
93OECD سرمایه انسانی را به عنوان؛ دانش، مهارت ها، شایستگی ها و ویژگی های نهفته در افرادی که ایجاد رفاه فردی، اجتماعی و اقتصادی را تسهیل می کنند، تعریف می کند (OECD، 2001). سلامت نیز یک عنصر از عناصر سرمایه انسانی است که حتی در برخی از تعاریف آن را مرکز توانایی فرد برای استفاده از آموزش و مهارت هایش می دانند. سازمان بهداشت جهانی94، سلامت را به عنوان یک حالت فیزیکی، روانی و رفاه اجتماعی و نه صرفا فقدان بیماری یا معلولیت تعریف می کند.
2-5-7-2 سرمایه فیزیکی
سرمایه فیزیکی، با ایجاد تغییرات در مواد جهت شکل دادن به ابزارهایی که تولید را تسهیل می کند به وجود می آید و از جنبه ای ملموس و قابل مشاهده برخوردار است (ناطق پور و فیروز آبادی،1385: 162). بیشتر شامل سرمایه های ثابت مانند زمین، مسکن، وسایل حمل و نقل وو تجهیزات برای تولید است و بدان معنی است که مردم را برای ادامه معیشت قادر سازد (کارنی و همکاران، 1999).
3-5-7-2 سرمایه مالی
معمولأ شامل پول نقد یا سرمایه هایی است که به راحتی قابل تبدیل به پول نقد باشند از جمله درآمد، بیمه، یارانه، پس انداز، نیروی کار. به عبارت دیگر شامل منابع مالی که در دسترس مردم است (اعم از پس انداز، منابع اعتباری و یا مستمری و یا حقوق بازنشستگی) و برای آن ها گزینه های مختلف امرار معاش فراهم آورده است (کارنی و همکاران،1999).
4-5-7-2 سرمایه طبیعی
منابع طبیعی که برای امرار معاش استفاده می شود مانند؛ زمین، آب، حیات وحش، تنوع زیستی، منابع زیست محیطی (کارنی و همکاران، 1999).
5-5-7-2 سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی، نسبت به انواع دیگر سرمایه، ملموس بوده و در روابط میان افراد تجسم می یابد و موقعی سرمایه اجتماعی به وجود می آید که روابط میان افراد به شیوه ای دگرگون شود که کنش را تسهیل نماید(ناطق پور و فیروز آبادی،1385: 162). این دارایی به بازگشت پذیری افراد کمک می کند و در سطح جامعه گسترده است که اغلب با اعتماد عمومی در دیگران اندازه گیری می شود و محرک مهم نتایج دیگر از جمله مشارکت دموکراتیک، جرم و جنایت، بهداشت و قدرت اقتصاد است. در سطح خانواده و یا شخص، می توان آن را به عنوان ارزش شبکه های اجتماعی مردمی و روابط کارکنان توصیف کرد(مورونی و همکاران،2011). به طور کلی سرمایه اجتماعی به ارزش موجود در روابط مردم و ارتباطات اجتماعی اشاره دارد و به عنوان شبکه ای با هنجارها، ارزش ها و درک مشترک است که باعث تسهیل همکاری در گروه می شود (OECD، 2001). و شامل منابع اجتماعی (شبکه ها، عضویت در گروه ها، اعتماد، دسترسی به مؤسسات) است که بر اساس آن دستیابی افراد به معیشت را رسم می کند (کارنی و همکاران،1999).
نارایان(1999)، بین سه سطح سرمایه اجتماعی تمایز قائل شده است:
سرمایه اجتماعی در درون گروه های ابتدایی که آن را سرمایه اجتماعی bonding نامیده است.
پیوندهای (cross-cuttiong) که گروه های اجتماعی را به هم پیوند می دهد، سرمایه اجتماعی bridjing نامیده می شود.
کارکرد نهادهای دولتی رسمی.
تعدادی از محققان (میچلینی95، 2013؛ ون ریجن و همکاران96، 2012) دو بعد کلی به نام های بعد ساختاری و بعد شناختی را برای سرمایه اجتماعی در نظر گرفته اند و معتقدند که بعد ساختاری از دو جزء پیوند سرمایه اجتماعی97 و پل ارتباطی سرمایه اجتماعی98.
پیوند سرمایه اجتماعی به روابط افقی بین افرادی با ویژگی های فکری مشترک اشاره دارد، به طور مثال روابط بین کشاورزانی که در یک روستا زندگی می کنند (ون ریجن و همکاران، 2012).
پل ارتباطی سرمایه اجتماعی به روابط عمودی بین گروه ها بر می گردد، مانند ارتباط بین کشاورزان با مأموران ترویج (ون ریجن و همکاران، 2012).
شکل 15-2 شاخص های سرمایه اجتماعی (ون ریجن و همکاران، 2012)
8-2 سنجش آسیب پذیری
آسیب پذیری، یک اصطلاح نسبی متشکل از ابعاد بسیاری است و نمی توان به طور مستقیم آن را مشاهده و یا اندازهگیری کرد. درنتیجه لازم است شاخص هایی برای اندازه گیری آسیب پذیری تعیین شود. در ابتدا برای سنجش آسیبپذیری از شاخصهای کمی استفاده شده است. این شاخص به دنبال ارائه نمراتی است که آسیب پذیری نسبی کشور، مناطق و جوامع را توصیف کند. مقیاس این ارزیابی ها می تواند از آسیب پذیری فرد یا خانوار ناشی از یک عامل استرسزا مانند خشکسالی و یا سیل تا آسیب پذیری یک جامعه به عوامل استرس زای متعدد و یا حتی آسیب پذیری جهانی انسان و یا اکوسیستم متفاوت باشد. اغلب مطالعات آسیب پذیری، یک سیستم را برای ایجاد نقطه شروع به منظور ارزیابی توانایی سازگاری آن، ارزیابی کردند. نمونه های این نوع شاخص ها شامل؛ اوبرین و همکاران(2004)، نقشه های آسیب پذیری کشاورزی به تغییر اقلیم و جهانی شدن در هند با شاخص هایی برای ظرفیت سازگاری، حساسیت اقلیم، آسیب پذیری تغییر اقلیم

92