مقالات

خشکسالی، می، که، کشاورزان، های

دانلود پایان نامه

نقصان آب حاصل از کمبود بارش از میزان عرضه فزونی می گیرد (تقی زاده و همکاران،1388). خشکسالی اقتصادی- اجتماعی معمولاً پس از یک دوره بسیار طولانی مدت خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی حادث می گردد و موجب قحطی، مرگ و میر و مهاجرت های دسته جمعی و گسترده می شود. این نوع خشکسالی تأثیرات زیادی بر روی ابعاد مختلف اقتصادی و بویژه انواع خاصی از محصولات و کالاهای اقتصادی می گذارد (ویلهایت، 1997). تعریف خشکسالی اقتصادی – اجتماعی تلفیقی از عرضه و تقاضای برخی کالاهای اقتصادی با انواع‌ خشکسالی هواشناسی ، هیدرولوژیکی و کشاورزی است (سامانه خشکسالی هواشناسی ایران،1392) .این نوع خشکسالی زمانی اتفاق می افتد که بحران آب، توان تولید کشاورزان را به حدی کاهش دهد که منجر به کاهش قابل ملاحظه درآمد خانوارهای کشاورزان گردیده و به پیامدهای اجتماعی بینجامد (کرمی،1388).
شکل 1-2 انواع خشکسالی و پیامدهای آن(کرمی،1388، 5)
3-2 اثرات و پیامدهای خشکسالی
اثرات خشکسالی از تعاملات بسیار پیچیده ای برخوردار هستند و افزون بر اینکه محصول پدیده خشکسالی می باشند، تابعی از وسعت، زمان وقوع، توالی خشکسالی و میزان آسیب پذیر بودن جوامع در شرایط فقدان بارندگی نیز به شمار میروند (رضایی، 1391).
1-3-2 اثرات مستقیم و غیر مستقیم
در بیست و ششمین کنفرانس منطقه ای سازمان خوارو بار جهانی(FAO)، اثرات خشکسالی به دو نوع مستقیم و غیر مستقیم تقسیم شد.کاهش سطح زیر کشت محصولات زراعی،کاهش حاصلخیزی مراتع و جنگل ها، افزایش آتش سوزی،کاهش سطح آب زیرزمینی،افزایش مرگ و میر دام و طیور و افزایش خسارات وارده به حیات وحش و زیستگاه های ماهیان،کاهش ذخایر آب، افت سطح آب های زیرزمینی،کاهش کیفیت آب های سطحی و زیرزمینی، افزایش شدید دما و در خشکسالی های شدید حتی مرگ و میر انسان ها، افزایش فرسایش آبی و بادی، کاهش کیفیت خاک های کشاورزی، افزایش بیابان ها، انقراض برخی گونه های گیاهی و جانوری کمیاب نمونه هایی از اثرات مستقیم این پدیده می باشند(نساجی زواره،1380 ؛ صالح و مختاری،1386؛ زمانی و همکاران،1388 و وزارت جهاد کشاورزی،1390). نتیجه اثرات مستقیم، اثرات غیر مستقیم می باشد. برای مثال کاهش تولید و سطح زیر کشت محصولات زراعی می تواند منجر به کاهش درآمد کشاورزان و شاغلین این بخش، افزایش قیمت مواد غذایی، رشد بیکاری،کاهش درآمدهای مالیاتی،افزایش جرایم و اعلام دعوی و مشکلات حقوقی در زمینه وام های بانکی، مهاجرت و غیره گردد(نساجی زواره،1380؛ صالح و مختاری،1386 و وزارت جهاد کشاورزی،1390). این موارد نمونه هایی از اثرات غیرمستقیم خشکسالی که به نحوی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی خشکسالی نیز محسوب می گردند. اثرات مستقیم یا غیر مستقیم معمولأ دارای ماهیتی زیست – فیزیکی می باشند.
اثرات خشکسالی بسیار متنوع و گسترده می باشند، اما می توان این آثار را به دو گروه مستقیم و غیر مستقیم تقسیم کرد. در جوامعی که اقتصاد آن ها مبتنی بر کشاورزی است، اثرات مستقیم خشکسالی به صورت کاهش تولید مواد غذایی به دلیل کاهش سطح زیر کشت و عملکرد محصولات بروز می نماید. کاهش میزان اشتغال و سطح درآمد از جمله اثرات غیر مستقیم این گونه جوامع می باشد که عمده ترین دلیل آن، کاهش سطح زیر کشت، کاهش عملیات داشت (آبیاری و غیره ) و برداشت است. در نتیجه کاهش تولیدات غذایی، قیمت مواد غذایی معمولأ به صورت سریعی در اثر وقوع خشکسالی افزایش می یابد(شکل). کاهش تولید مواد غذایی به صورت غیر طبیعی منجر به افزایش قیمت مواد غذایی و عدم دسترسی به شغل مناسب باعث کاهش دسترسی مردم روستایی به غذا می شود، بروز این گونه مشکلات به خصوص در مورد کشاورزان خرده پا و کارگران بدون زمین، صادق است (پائول، 1998).
شکل 2-2 اثرات و پیامدهای خشکسالی(پائول1998، ص:369)
2-3-2 اثرات اقتصادی، اثرات زیست محیطی و اثرات اجتماعی
به طور کلی اثرات خشکسالی را به اثرات اقتصادی، اثرات زیست محیطی و اثرات اجتماعی تقسیم می نمایند (نساجی زواره،1380، صالح و مختاری،1386، رضایی، 1391).
1-2-3-2 اثرات اقتصادی خشکسالی:
بسیاری از اثرات اقتصادی در کشاورزی و بخش های وابسته به آن صورت می گیرد دلیل این موضوع به خاطر وابستگی این بخش به منابع آب سطحی و زیرزمینی می باشد(یزدانی و حق شنو، 1386). کاهش در آمد کشاورزان اثر زنجیره ای به همراه دارد. به این ترتیب که خرده فروشان و دیگر افرادی که کالا ها و خدمات را به کشاورزان عرضه می کنند، با کاهش خرید و فروش و معاملات مواجه می شوند. این امر منجر به بیکاری، افزایش ریسک سرمایه گذاری برای موسسات مالی ، کاهش سرما یه و کاهش در آمدهای مالیاتی برای دولت می گردد(مختاری و صالح،1386) .
نساجی زواره،1386 اثرات اقتصادی خشکسالی را به صورت زیر دسته بندی کرده است:
خسارت به تولیدات کشاورزی،
خسارت به تولیدات دامی،
خسارت به تولیدات چوبی،
خسارت به تولیدات شیلات،
خسارت به صنعت توریسم،
خسارت به منابع آب،
خسارت به صنعت حمل و نقل،
کاهش تولید غذا و نابود شدن منابع غذایی،
اثرات عمومی اقتصادی مانند کاهش قیمت زمین و بیکاری به دلیل کاهش تولیدات.
2-2-3-2 اثرات زیست محیطی خشکسالی:
خشکسالی باعث کاهش کیفیت محیط زیست می گردد . نساجی زواره (1386) اثرات زیست محیطی خشکسالی را به صورت زیر بیان کرده است:
خسارت به گونه های گیاهی و جانوری
اثرات هیدرولوژیکی شامل:
سطح آب پایین تر در مخازن، دریاچه ها و حوضچه های دخیره آب؛
کاهش جریان آب در تابستان؛
کاهش جریان رودخانه ها؛
خسارت به تالاب ها؛
افزایش تخلیه آب زیرزمینی، نشست زمین، کاهش دوباره تغذیه آب زیرزمینی؛
کاهش کیفیت آب؛
افزایش شدت و تعداد آتش سوزی؛
افزایش فرسایش آبی و بادی،کاهش کیفیت خاک؛
اثر بر روی کیفیت هوا(خاک و آلودگی ها)
کیفیت چشم اندازها (گرد و غبار، پوشش گیاهی و غیره).
3-2-3-2 اثرات اجتماعی خشکسالی:
اثرات اجتماعی خشکسالی شامل تأثیر بر سلامتی و کاهش کیفیت زندگی، کاهش امنیت عمومی، افزایش درگیری و رقابت بین مصرف کنندگان آب و بی عدالتی، خسارت به مکان های فرهنگی و مسئله مهاجرت از روستا به شهر و مهاجرت به خارج کشور می باشد (نساجی زواره،1380 ؛ صالح و مختاری 1386).
3-3-2 اثرات خشکسالی بر حسب منبع آسیب پذیر
1-3-3-2 اثر خشکسالی بر کشاورزی
طبیعتأ کشاورزی اولین بخش اقتصادی است که تحت تأثیر خشکسالی قرار می گیرد (تقی زاده،1388). خشکسالی از راه های مختلف برکشاورزی اثرات زیان بخشی را وارد می آورد که از جمله می توان به کمبود بارندگی برای زراعت های دیمی، کمبود آب آبیاری، افزایش آفات گیاهی، زیاد شدن نسبی علف های هرز در مزارع و عدم امکان استفاده کافی از کود شیمیایی، اشاره نمود. نتیجه پدیده های فوق در نهایت منجر به کاهش محصول، کیفیت پایین تولیدات و وخیم شدن اوضاع کشاورزی و وضعیت کشاورزان و در نهایت کاهش درآمد ملی و درآمد کشاورزی می گردد (یزدانی و حق شنو،1386).
خشکسالی می تواند آثار اقتصادی- اجتماعی را در بخش کشاورزی و روستا که کانون تولید هستند، به همراه داشته باشد. یکی از مهم ترین آثار خشکسالی بر بخش کشاورزی، کاهش عملکرد محصولات کشاورزی و در پی آن، کاهش تولید است. بنابراین، خشکسالی، نه تنها بر اقتصاد خانوارهای روستایی تأثیر می گذارد، بلکه آثار اجتماعی جدی مانند مهاجرت و ایجاد پدیده ی حاشیه نشینی را به همراه دارد(جعفری و همکاران،1392).
خشکسالی را می توان به عنوان بخشی از محیط کشاورزان ایرانی به شمار آورد. خشکسالی پیچیده ترین مخاطره طبیعی است و کشاورزان بیش از همه تحت تاثیر آن قرار می گیرند (خشنودی فر و همکاران،2012).
2-3-3-2 اثر خشکسالی بر منابع آب
مهمترین اثر خشکسالی، بر منابع آب است. با کم شدن بارندگی یا فقدان آن برای یک مدت طولانی در سال(خشکسالی)، مراتع، جنگل ها، مزارع و باغ هایی که منابع آبی آن ها ریزش های جوّی است و نیز خاک و دیگر منابع طبیعی به طور مستقیم زیان می بینند. چون منابع آب های سطحی و زیرزمینی از طریق بارش تأمین می شود، بنابراین فعالیت ها و تأسیسات وابسته به آنها، چه شهری و چه روستایی و چه صنعتی تحت تأثیر قرار گرفته و خسارت خواهند دید (یزدانی و حق شنو،1388). تاثیر خشکسالی بر منابع آب سطحی که سریعأ تحت تأثیر کاهش نزولات جوی قرار می گیرد بسیار شدید است ولی تأثیر آن بر منابع آب زیرزمینی کم عمق، متوسط و بر منابع آب زیرزمینی عمیق بسیار کم است. همچنین خشکسالی بر تأمین و تقاضای آب اثرات تشدید کننده به جا می گذارد و بر کیفیت آب نیز تأثیرات قابل توجه داشته و ممکن است سبب افت کیفیت آب شود(سپاس خواه،1388).
3-3-3-2 اثر خشکسالی بر جوامع انسانی
خشکسالی علاوه بر اثرات مخرب بر اقتصاد، تا حدی نیز بر مسائل اجتماعی تاثیر گذار است. از جمله مهمترین این عوامل، شامل موارد ذیل می باشد:
با بروز خشکسالی و به ویژه ادامه آن، از یک طرف موادغذایی مورد نیاز جمعیت با فرهنگ شهرنشینی پرمصرف در کشور کاهش می یابد و از سوی دیگر، مسئله واردات و وابستگی به خارج که بدترین نوع وابستگی است، مطرح می گردد.
روستاییان یعنی تولیدکنندگان، با مهاجرت خود به شهرها، به مصرف کننده ها تبدیل می شوند، در حالی که منابع تولید (آب و خاک) آنها در محل بدون استفاده می مانند یا درست از آن ها بهره برداری نمی شود و از طرف دیگر اشتغال در شهرها دچار مشکل می شود.
به طور کلی، مهمترین اثرات خشکسالی شامل؛ کاهش سرمایه از طریق کاهش درآمد جهانگردی، افزایش فقر و تشدید بیکاری به علت کاهش مشاغل و دارایی ها و افزایش بدهی و ریسک اعتباری برای مؤسسات مالی و در نتیجه افزایش وام های مالی می باشد (یزدانی و حق شنو،1388).
اشتغال به عنوان یکی از اجزاء اصلی حیات یک جامعه تحت تأثیر خشکسالی قرار می گیرد، در رابطه با جوامع کشاورزی، در اثر خشکسالی دیگر زمین پاسخگوی اشتغال روستائیان نخواهد بود. به همین لحاظ ابتدا با یک جریان بیکاری در بخش کشاورزی روبرو می شویم که به تدریج به دیگر بخش های اشتغال روستایی(دامپروری، صنعت و خدمات) سرایت می کند. بیکاری در اثر خشکسالی باعث فقر روستایی و نهایتاً منجر به مهاجرت های روستا – شهری می گردد(لهسایی زاده،1388)
شکل 3-2 تأثیرات مستقیم و غیر مستقیم مخاطرات طبیعی بر جامعه (افتخاری و همکاران،1388، 31)
4-2 روند خشکسالی در ایران و جهان
1-4-2 خشکسالی در ایران
پدیده خشکسالی در کشور ما پدیده نو و ناشناخته ای نیست. موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی کشور ما به گونه ای است که شاهد خشکسالی های زیادی بوده ایم. گرچه شدت آن در زمان های مختلف متفاوت بوده است (یزدانی و حق شنو،1388). در طول دهه گذشته، ایران بیشترین خشکسالی طولانی، گسترده و شدید خود را در بیش از 30 سال تجربه کرده است و بسیاری از خانواده های کشاورزان و جوامع روستایی در سراسر بخش های مرکزی، شرق و جنوب ایران را تحت تاثیر قرار داده است(خشنودی فر و همکاران،2012).
در رابطه با بحران آب در ایران، آمارهای فائو حکایت از آن دارد که در حدود 50 سال پیش سرانه آب در دسترس حدود 7000 متر مکعب در سال بوده است و امروزه این سرانه به1910 متر مکعب در سال کاهش یافته است . این در حالی است که 50 سال پیش، جمعیت ایران 19 میلیون نفر بوده و امروزه در حدود 68 میلیون نفر می باشد. پیش بینی می شود که با ادامه روند موجود، سرانه آب در دسترس در ایران در سال 2025 به حدود 1400 متر مکعب در سال تنزل خواهد یافت(FAO,2006).
شکل 3-2 درصد افراد زیان دیده بر اثر بلایای طبیعی در خاورمیانه در سال های 2008-1978 (حیاتی،1388،116)
متأسفانه کشور ایران از نظر اقلیمی درزمره کشورهای خشک دنیاست که درمعرض خشکسالی های متعدد و شدید قرار دارد. ایران جزء 6کشوراول دنیا و 4 کشور اول آسیا به لحاظ وقوع بلایای طبیعی است وبیش از 80 درصد بحران های ایران زلزله ،سیل و خشکسالی می باشد . شدت و بزرگی خشکسالی های اخیر بنابر آمار اعلام شده دراستان های کرمان، فارس، خراسان و سیستان و بلوچستان بیشتر از سایر استان های کشور می-باشد(تقی زاده و همکاران،1388).
2-4-2 خشکسالی در جهان
خشکسالی بعنوان یک پدیده پیچیده، نسبت به سایر بلایای طبیعی، در قرن گذشته بیشترین تلفات را از بشر گرفته است .قاره آسیا و آفریقا بیشترین سهم را از این تلفات داشته اند. در30 سال گذشته مردم ساکن در کشورهای خاورمیانه، بیشترین ضرر را در مقایسه با سایر بلایای طبیعی، از خشکسالی متحمل شده اند. آمارها حاکی از آن است که از سال 1979تا سال 2008 میلادی حداقل 77میلیون از ساکنین در منطقه خاورمیانه بواسطه خشکسالی متضرر شده اند. همچنین خشکسالی بین سالهای 1998 تا 2001 میلادی بدترین خشکسالی در پنجاه سال گذشته در خاورمیانه بوده است و براساس آمارها در سال 1999 حدود 37 میلیون نفر در ایران و حدود 3 میلیون نفر در مراکش، سوریه، پاکستان و اردن در آن خشکسالی متضرر گردیده اند. در سال 2000 این رقم به 50 میلیون نفر از مراکش تا تاجیکستان رسیده است که البته عمده آن در ایران بوده است . در بین این سالها ایران2/4 میلیارد دلار زیان دیده است(حیاتی،1388).
شکل 5-2 درصد افراد زیان دیده بر اثر خشکسالی در جهان در سال های2004-1900(حیاتی،1388،115)
وقوع خشکسالی های بزرگ وزیانبار درکشورهائی چون استرالیا، آمریکا، چین و برخی کشورهای اروپایی نیز باعث خسارات بسیار زیادی در این کشورها شده است(تقی زاده و همکاران،1388). نمونه هایی از شدیدترین خشکسالی های قرن بیستم در کشورهای مختلف عبارت بوده اند از: خشکسالی چین در سال 1907، اتحاد جماهیر شوروی در سال 1992، هند در سال 1967 و آفریقا در سال 1975، این خشکسالی ها موجب مرگ میلیون ها نفر و قرار دادن عده بسیار زیادی از مردم در آستانه گرسنگی شدید شد (پورطاهری و همکاران،1392).
5-2 مدیریت خشکسالی
خشکسالی پدیده ای است که در هر منطقه و کشوری، چه دارای آب و هوای خشک باشد و چه مرطوب، اتفاق می افتد و با خشکی و کم آبی متفاوت است. با این وجود، خشکسالی شرایط خشکی (آب و هوا) و مسئله کم آبی را، حادتر خواهد کرد (یزدانی و حق شنو، 1386). خشکسالی نه تنها بر اقتصاد خانوارهای روستایی تأثیر می-گذارد، بلکه آثار اجتماعی جدی مانند مهاجرت و ایجاد پدیده ی حاشیه نشینی را به همراه دارد (جعفری و همکاران، 1391). اعمال مدیریت در خشکسالی گامی مهم و مؤثر در کاهش میزان خسارت های جانی و مالی این پدیده و مهار برخی از پیامدهای آن به شمار می آید(پورطاهری و همکاران، 1392).
صرف نظر از نوع مدیریت خشکسالی اعمال شده(زراعی، آبی، دامی و معیشتی)، استراتژی های مورد استفاده توسط کشاورزان را می توان به دو دسته استراتژی های کم هزینه و پرهزینه تقسیم نمود. افزایش طول دوره آبیاری، کاشت گونه های مقاوم به خشکی و کاهش سطح زیر کشت در زمره استراتژی های کم هزینه مدیریت خشکسالی قرار دارند. در حالی که احداث چاه کشاورزی، کف شکنی و ته شکنی چاه آب و بهبود سیستم انتقال آب از جمله استراتژی های پرهزینه می باشند که می توانند در شرایط خشکسالی اقتصاد خانوار ها را با بحران مواجه ساخته و آنان را بیش از پیش آسیب پذیر نمایند(کشاورز و همکاران،1389).
دو نوع مدیریت برای مقابله و کاهش خسارات بلایای طبیعی تحت عنوان مدیریت ریسک و مدیریت بحران وجود دارد (عسکریزاده و همکاران، 1389). مدیریت خشکسالی در بیشتر نقاط جهان با پیشرفت چندانی همراه نبوده است. تاکنون به هنگام مواجهه با پدیده خشکسالی عمدتأ به واکنش سنتی پرداخته شده و مدیریت بحران در پاسخ به سوانح تا حدودی مورد توجه قرار گرفته است(پورطاهری و همکاران،8،1392). مروری بر تجارب حاصل از تلاش های مدیریتی، نشان می دهد که رهیافت واکنشی مدیریت بحران، به میزان قابل توجهی غیر اثر بخش می باشد (کرمی،1388). آنچه امروزه در مدیریت خشکسالی به منظور به حداقل رساندن اثرات سوء خشکسالی مدنظر است، انتقال مدیریت بحران به مدیریت ریسک به عنوان امری اجتناب ناپذیر می باشد(امیرخانی و همکاران،1391).
1-5-2 مدیریت بحران
مدیریت بحران، مجموعه ای از تدابیر، اندیشه ها و واکنش های انفعالی است که در حقیقت فقط فرایند بازسازی و ترمیم را در مدیریت حوادث در بر می گیرد و بصورت بسیار سریع تهیه و به اجرا درآمده که در آن به کاهش اثرات خشکسالی کمتر توجه می شود (تقی زاده و همکاران،1388). بلایای طبیعی مانند زلزله، سیل، خشکسالی، طوفان و غیره موجب خسارات شدید مالی وجانی می شود. تشکیل مدیریتی توانمند و اعمال روش های صحیح و مناسب جهت کنترل وضعیت بحرانی تا حد زیادی می تواند میزان خسارات را کاهش دهد. توانایی کشورها در رویارویی با خطرات بستگی زیادی به سیاست مدیریت کنترل بلایای طبیعی دارد. مدیریت بحران به معنای سوق دادن هدفمند جریان امور به روالی قابل کنترل به قصد برگرداندن امور در اسرع وقت به شرایط قبل از بحران است (هادی زاده بزاز، 1386). مدیریت بحران پس از وقوع هدف از مدیریت بحران به حداقل رساندن هزینه های مصرفی در اثر بحران ایجاد شده از یک سو و کم کردن تأثیرات سوء بحران ایجاد شده در ابعاد اقتصادی، امنیتی، اجتماعی و فرهنگی از سوی دیگر می باشد(امیرخانی و همکاران،1391). مدیریت بحران فرایند برنامه‌ریزی، عملکرد و اقدامات اجرایی است که توسط دستگاه‌های دولتی، غیردولتی و عمومی پیرامون شناخت و کاهش سطح مخاطرات و مدیریت عملیاتی مقابله و بازسازی و بازتوانی منطقه آسیب دیده صورت می‌پذیرد(قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور، 1387) و سبب اتکای بیشتر

92