دانلود پایان نامه

تقسیم می گردد؛ از نظر صدرالمتألهین، رحمت خاصه، فقط شامل حال مؤمنان می گردد و رحمت رحیمیّه، الطاف و دستگیری هاى خاصّى است که یک موجود مکلّف در اثر حسن انجام وظیفه، مستحقّ آن مى‏گردد.
از طرفی، کمال آن چیزی است که هر نوعی در ذات و صفاتش به وسیله آن کامل می گردد. صدرالمتألهین معتقد است: غایت و کمال انسانی را باید در تکامل عقلی وی بجوییم، چرا که جدا کننده انسان از دیگر حیوانات، بعد عقلانی و نفس ناطقه او است؛ پس کمال انسان، در دو بعد نظری و عملی است. ایشان چهار مرتبه، برای عقل نظری(هیولانی، بالملکه، بالفعل و بالمستفاد) و چهار مرتبه، برای عقل عملی(تخلیه، تحلیه، تجلیه و فناء) قائل است و کمال نهایی انسان را به سه صورت به تصویر می کشد؛ تصویر نخست، کمال عقل عقل نظری به آن است که به عقل مستفاد برسد و کمال عقل عملی، تنها، برداشتن مانع از سر راه تکامل عقل نظری است، در تصویر دوم، رسیدن به عقل مستفاد را کافی نمی داند و وارد مرحلهی دوم که اتحاد نفس با عقل فعّال است، می شود و در تصویر سوم، عقل نظری و عقل عملی با یک دیگر متحد شده و نفس ناطقه، مزّین به حلهی فناء فی الله می گردد.
با توجّه به مطالبی که بیان گردید، چگونگی تأثیر شناخت خالقیت بر تکامل انسان، این است؛ جهان به گونه‌ای آفریده شود که به برکت نظام احسن که بر آن حاکم است‌، در مجموع، بیش ترین کمال و خیر ممکن را داشته باشد و انسانی که از مادهی زمینی خلق شده‌، بتواند با پیمودن راه تکامل به گوهری آسمانی و شریف، تبدیل گردد و از نظر مراتب کمال از هر موجود دیگر، برتری یابد و به خدا تقرب جوید؛ بنابراین برای تحقق کمالات انسانیاش از طرف خداوند، صاحب مقاماتی می گردد که با داشتن مقام خلیفهی الهی، جامع تمام اسماءِ و صفات حق می شود و تمام اسماء و صفات الهی در او متجلّی می گردد و در امر خدا نمایی از سوی خداوند خلافت و نیابت پیدا می کند و با توجه به غرض حکیمانهی خداوند در مراحل آفرینش انسان و تعلیم اسمای الهی به او، مسجود ملائک قرار می گیرد. بنابراین امر به سجده، براى تکریم و تعظیم شأن انسان بوده است. صدرالمتألهین، پذیرش امانت الهی و حفظ آن توسط انسان را به معنای قبول فیض الهی بدون واسطه می داند؛ یعنی فقط انسان مستعد آن است که بلاواسطه قبول فیض الهی کند.
بنابراین انسان از طریق تفکّر در این الطاف الهی و تلاش برای دست یابی به این مقامات در جایگاه هستی، پی به معرفت و شناخت خداوند می برد و تا آن جا که انتهای کمال اش است، پیش می رود.
بر اساس قاعدهی «الواحد» از خداوند فقط یک معلول صادر می گردد و حال آن که عالم هستی، پر معلول های گوناگون است؛ جمع میان این دو، وجود واسطه را می نماید و هم چنین بر اساس قاعده ی «لزوم السنخیّه بین العلّه و المعلول» از مبدأ واحد متعالی و کمال مطلق، معلول یگانه با کمال و تعالی صادر می گردد؛ بنابراین کثرت عالم، نمی توانند اول صادر باشد؛ پس وجود واسطه که همان وجود پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله و سلم) و امامان معصوم(علیهم السلام) هستند، در میان این دو هستی، قطعی است. آنها از طریق ولایت تکوینی در جهان آفرینش نفوذ می کنند و واسطه ی رساندن فیوضات خداوند هستند و دست به تصرفاتی می زنند و استمرار هستی، بدون این مقام، پایدار نیست. از طریق ولایت تشریعی، سرپرستی جامعه را با استفاده از علمی که از ناحیه خداوند بر آنها افاضه شده و با برخوردار بودن از ملکه عصمت که آموزههای آنها عاری از هرگونه خطا و اشتباه است، بر عهده می گیرند و با گفتار و کردارشان که برگرفته از وحی است، بندگان را ارشاد می کنند تا در نتیجه، قابلیت دریافت مراحل بالای از فیض و تداوم آن را پیدا کنند. از این رو، انسان با در نظر گرفتن جنبه ی ولایت تکوینی و ولایت تشریعی ائمه به تکامل می رسد.
گسترهی رحمت الهیه، به گونه‌اى است که همهی مخلوقات در گستردگى آن قرار دارند و از همین باب است که خداوند، هیچ مخلوقى را بى‌نصیب از راه رشد و تکامل مخصوص به خود رها نکرده است و در این زمینه به انسان، عنایت ویژه شده است؛ از جمله راه هایی که می توان از طریق صفت رحمت الهی به تکامل رسید، تأمل در جلوه های رحمت الهی (آفرینش، دین اسلام و قرآن) است. به این صورت که با تفکّر در آفرینش که پهنای آن، زمین و آسمان و … را در برگرفته است و حق در آن ها تجلّی کرده است و هم چنین با در نظر گرفتن آیین مقدس اسلام که دینى کامل و نعمتى تمام است و انسان براى بقا و برای رشد و کمال باطن خویش باید عملاً به مقررات آن گردن نهد و نیز به خاطر لیاقت و شایستگى انسان، کتابى چون قرآن که دریایى از معارف و حاوى مسائل ملکوتى و برنامه‌هاى تربیتى و خودسازى است به او عنایت مى‌گردد انسان از آن طریق به تکامل می رسد.
پس بر اساس آن چه بیان گردید؛ حاصل سخن این است که چنین انسانی همه چیز را فائض در حق می بیند در این جا است که انسان، محو در خدا می شود و وقتی چنین انسانی محو در خدا و در اسماء و صفات، متشبه به او شد؛ به بالاترین مرتبهی کمال که همان، فناء فی الله است می رسد. از طرفی از نظر صدرالمتألهین، انسان به بالاترین مرتبهی کمال نظری، یعنی عقل بالمستفاد می رسد؛ چون این مرحله، بالاترین مرحله تجرد است و انسان از همه چیز، مجرد می گردد.
فهرست منابع
* قرآن کریم
* نهج البلاغه
الف)منابع فارسی
. آشتیانی، سید جلال الدین. رسائل حکیم سبزواری. تهران/قم: انتشارات اسوه، چاپ دوم، (1376).
. _______________. شرح مقدمه ی قیصری. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه ی علمیه ی قم، چاپ دوم، (1370).
. _______________.هستی از نظر فلسفه و عرفان. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ سوم، (1376).
. ابراهیمی دینانی، غلامحسین. شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی. تهران: انتشارات حکمت، (1379).
. _______________.قواعد کلی در فلسفه ی اسلامی. جلد1، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، چاپ سوم، (1380).
6. ابن عربی. فصوص الحکم. ترجمه و توضیح: محمّد علی موحّد و صمد موحّد، تهران: نشر کارنامه، (1385).
7. _______________. فصوص الحکم. ترجمه: محمدخواجوی، تهران: انتشارات مولی، (1378).
8. ابن منظور، محمد بن مکرم. لسان‌العرب. جلد6، تهران: موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت (ع)، چاپ اوّل، (بی تا).
9. الترکه، صائن الدّین علی بن محمّد. تحریر تمهید القواعد. ترجمه: آیه الله جوادی آملی، تهران: انت شارات الزهراء، چاپ دوّم، (1372).
10. ‌اله بداشتی، علی. اراده خدا از دیدگاه فیلسوفان. متکّلمان و محدثان، قم: بوستان کتاب، چاپ اوّل، (1381).
11. _______________.توحید وصفات الهی. قم: انتشارات دانشگاه قم، چاپ اوّل، (1390).
12. تهرانی، مجتبی. اخلاق الاهی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه ی اسلامی، چاپ اول، (1391).
13. جعفری، محمد تقی. ترجمه و تفسیر نهج البلاغه. جلد15، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، (1385).
14. جوادی آملی، عبدالله. تفسیر انسان به انسان. ترجمه: محمد حسین الهی زاده، قم: مرکز نشر اسراء، چاپ ششم، (1384).
15. _______________. حیات حقیقی انسان در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ اول، (1382).
16. _______________.رحیق مختوم. جلد2، 9، 10، قم: مرکز نشر اسراء، (1376).
17. _______________.زن در آیینه ی جلال و جمال. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ نوزدهم، (1388).
18. _______________. شرح حکمت متعالیه اسفار اربع. جلد 6، تهران: انتشارات الزهرا(س)، چاپ اول، (1368).
19. حسن زاده آملی، حسن. اتّحاد عاقل و معقول. قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ سوم، (1390).
20. _______________. انسان در عرف عرفان. تهران: انتشارات سروش، چاپ دوم، (1377).
21. _______________. دروس معرفت نفس، قم: انتشارات الف. لام. میم، (1381).
22. _______________.کلمه علیا در توقیفیت اسما. قم: دفتر تبلیغات اسلامى‏، چاپ اول، (1371).
23. _______________.ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، (1378).
24. خرمشاهی، بهأالدین. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی‌. جلد1، تهران: نشر دوستان، (1377).
25. خواجوی، محمد. ترجمه اسرارالآیات(رازهای آیات قرآن). تهران: انشارات مولی، چاپ دوم، (1385) .
26. _______________.ترجمه اسفار. جلد1،، تهران: انتشارات مولی، چاپ اوّل، (1379).
27. خوارزمی، حسین. شرح فصوص الحکم. تهران: انتشارات مولی، چاپ اوّل، (1375).
28. دهخدا، علی اکبر. فرهنگ دهخدا. جلد6، تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوم، (1377).
29. ربانی، محمدرضا. جلوات ربانی. جلد2، تهران: بی نا، چاپ اول، (1379).
30. رجبی، محمود، انسان شناسی. قم: انتشارات مؤسسهی آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ پانزدهم، (1390).
31. رحمانی، غلام رضا، خودشناسی فلسفی، قم: بوستان کتاب، چاپ دوم، (1389).
32. رحیمیان، سعید. فیض و فاعلیت وجودی از فلوطین تا صدرالمتألهین. قم: بوستان کتاب، چاپ اول، (1381).
33. سبحانی، سید جعفر. فرهنگ معارف اسلامی. جلد3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، (1373).
34. سجادی، سید جعفر. فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، (1379).
35. شبستری، شیخ محمود. شرح گلشن راز. تصحیح: عسکر حقوقی، تهران: هیرمند، چاپ دوم، (1372).
36. شجاری، مرتضی. انسان شناسی در عرفان و حکمت متعالیه. تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز، چاپ اوّل، (1388).
37. شجاعی، محمّد. اسماء حسنی. تهران: انتشارات سروش، چاپ اوّل، (1383).
38. شیرازی، سید رضی. درس های شرح منظومه حکیم سبزواری. جلد2، تهران: انتشارات حکمت، چاپ اول، (1383).
39. صدرالدین شیرازی، محمد. رساله3 اصل. تصحیح و مقدمه: محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی، چاپ دوم (1378).
40. _______________. شرح اصول کافی. جلد1، ، ، ترجمه و تعلیق: محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اوّل، (1370).
41_______________. شرح بر زاد المسافر.محقق :جلال‎الدین آشتیانی، جلد1، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، (1381).
42. _______________. الشواهد الربوبیه. ترجمه: جواد مصلح، تهران: انتشارات سروش، چاپ ششم، (1391).
43. _______________.کسر اصنام الجاهلیه(ترجمه کتاب عرفان و عارف نمایان). جلد1، ترجمه: محسن بیدارفر، تهران: انتشارات الزهرا(س)، چاپ سوم، (1371).
44. _______________.المبدأ والمعاد. جلد1، ترجمه: دکتر محمّد ذبیحی، قم: انتشارات اشراق، چاپ اوّل، (1380).
45._______________.المبدأ والمعاد. جلد2، ترجمه: جعفرشانظری، قم: دانشگاه قم، چاپ اول، (1390).
46._______________.مجموعه رسائل فلسفی صدرا. به تحقیق: حامد ناجی اصفهانی، تهران، انتشارات حکمت اسلامی صدرا، چاپ دوم، (1375).
47._______________.المشاعر. تعلیق: هنری کربن، تهران: کتابخانه ی طهوری، چاپ دوم، (بی تا).
48._______________. المظاهر الالهیه. ترجمه: سیّد حمید طبیبیان، تهران: انتشارات امیر کبیر، چاپ دوّم، (1364).
49._______________.مفاتیح الغیب. جلد1، ، ترجمه و تعلیق: محمّدخواجوی، تهران: انتشارات مولی، چاپ اوّل، (1363).
50. طباطبایی، محمّد حسین. بدایه الحکمه. ترجمه: علی شیروانی، جلد4، قم: بوستان کتاب، چاپ نهم، (1388).
51._______________. بدایه الحکمه. ترجمه: علی شیروانی، قم: انتشارات دارالعلم، چاپ یازدهم، (1385).
52._______________. بررسی های اسلامی. جلد2، قم: بوستان کتاب، چاپ دوم (1388).
53._______________. المیزان فی تفسیرالقرآن. جلد7، 8، 12، 15، 16، 19، ترجمه: سید محمّد ‌باقر موسوی همدانی، تهران: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ نهم، (1364).
54.طبرسی، احمد بن علی. احتجاج. مصحح: سیّد محمّد باقر خرسان، جلد1، مشهد: نشر المرتضی، (1361).
54.طیب، عبدالحسین. کلم الطیب. تهران: بنیادفرهنگ، (بی تا).
55.عبداللهی، مهدی. کمال نهایی انسان و راه تحصیل آن ازدیدگاه فیلسوفان اسلامی. تهران: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، (1390).
56.عمید، حسن. فرهنگ عمید. جلد1، تهران: انتشارات راه رشد، (1342).
57.______________. فرهنگ عمید. جلد2، تهران: امیرکبیر، (1363).
58.عمید، موسی. مقدمه ی رساله در حقیقت و کیفیت سلسله ی موجودات. همدان: انجمن آثار، چاپ دوم، (1383).
59.غفاری، اسماعیل. فلسفه خلقت انسان. قم: موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، (1390).
60.قونوی، صدرالدین. مفتاح الغیب.تصحیح و ترجمه: محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی، چاپ اول، (1374).
61.کاشانی، عبدالرزاق. اصطلاحات الصوفیه. ترجمه: محمّد خواجوی، تهران: انتشارات مولی، (1372).
62.کرامتی، محمدتقی. تأثیر مبانی فلسفی در تفسیر صدرالمتألهین. تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول، (1384)
63.مازندرانی، مولی صالح. شرح اصول و روضه کافی. جلد3، محقق و مصحح: ابوالحسن شعرانی، تهران: المکتبه الاسلامیه، چاپ اول، (1382).
64.مصباح یزدی، محمدتقی. اخلاق در قرآن. جلد2، تحقیق و نگارش: محمد حسین اسکندری، قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، (1384).
65.______________. به سوی خود سازی. قم: انتشارات مؤسسهی آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، چاپ دوم، (1381).
66.مطهری، مرتضی. امامت و رهبری. قم: انتشارات صدرا، چاپ بیست و پنجم، (1379).
67.______________. مجموعه آثارشهید مطهری. جلد ، ، 8،، 26، 27، تهران: انتشارات صدرا، چاپ دوم، (1378).
68. ______________. هدف زندگی. قم: انتشارات صدرا، چاپ چهاردهم، (1390).
69. معین، محمد. فرهنگ فارسی معین. جلد2، تهران: انتشارات امیر کبیر، (1350).
70. مکارم شیرازی، ناصر. تفسیرنمونه. جلد7، تهران: دار الکتب الإسلامیه، چاپ اول، (1374).
71. موسوی لاری، سید مجتبی. رسالت اخلاق در تکامل انسان. قم: مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، (1386).
72. مؤمنی، علی. کمال انسان و انسان کامل. قم: انتشارات آیت اشراق، چاپ اول، (1387).
72. نفیسی علی اکبر. فرهنگ نفیسی (ناظم الاطباء). جلد3، بی جا، کتاب فروشی خیام، (1360).
74. واعظی، احمد. انسان از دیدگاه اسلام. تهران: دفتر همکاری حوزه و دانشگاه،(1377).
ب) منابع عربی
. ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق). التوحید. محقق و مصحح:‌ هاشم حسینی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، (1398).
. _______________. التوحید. تحقیق: هاشم حسینی تهرانی، قم: انتشارات جامعه ی مدرسین، (1387).
. ابن فارس، ابوالحسین احمد بن فارس بن ذکریا القزوینی الرازی. مجمل اللغه. به تحقیق: شیخ شهاب الدین ابوعمرو، بیروت: دارا الفکر، چاپ اول، (1414ق).
. ابن منظور، محمّد بن مکرم‌. لسان العرب. جلد3،11، بیروت: انتشارات دارالصاد، چاپ سوم، (1414ق).
. ______________. لسان العرب. جلد5، 14، بیروت: دارا احیاء الثرات العربی، (1416ق).
6. اردبیلی، علی بن عیسی.کشف الغمه. جلد1، تبریز: انتشارات مکتبه بنی هاشمی، (1381).
7. الکلینی، الرازی ابی جعفر محمّدبن یعقوب بن اسحاق. اصول کافی. جلد1، ترجمه: جواد مصطفوی، تهران: کتابفروشی علمیه اسلامیه، (1369).
8. بخاری، محمد بن اسماعیل. الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله(ص) و سننه و أیامه. جلد7، محقق: محمد زهیر بن ناصر، بیروت: دار طوق النجاه، چاپ اول، (1422ق).
9. تمیمی، عبدالواحد بن محمد. غررالحکم و دررالکلم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران چاپ دوم، (1346).
10. جامی، عبدالرحمن بن احمد. نقد النصوص فی شرح الفصوص. مقدمه و تصحیح: ویلیام چیتک، پیشگفتار سید جلال الدین آشتیانی، تهران: مؤسسه ی پژوهشی حکمت و فلسفه ی ایران، (1380).
11. جرجانی، سید شریف. التعریفات. تحقیق: عبدالرحمن عمیره، بیروت: عالم الکتب، چاپ اول، (1407ق).
12. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. المستدرک على الصحیحین. جلد1، محقق:عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول، (1411 ق).
13. حلبی، محمد بدرالدین. النصوص الکلم(شرح فصوص الحکم). مصر: انتشارات مطبعه الساده، چاپ اول، (1325ق).
14. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. المفردات الفاظ قرآن. بیروت: نشر دارالقلم، (بی تا).
15. ______________. المفردات فی غریب القرآن، جلد1، به تحیقیق: صفوان عدنان داودی، دمشق بیروت: دارالعلم، (1412ق).
16. ______________. المفردات فی غریب القرآن. تحقیق: محمد سید گیلانی، تهران: مکتیه الرضویه، چاپ دوم، (بی تا).
17. زبیدی، محمدمرتضی. تاج العروس من جواهر القاموس. جلد 13، تحقیق: علی شیری، بیروت: داراالفکر، چاپ دوم، (1414ق).
18. زنوزی، ملاعبدالله. لمعات الهیه. مقدّمه و تصحیح: سیّد جلال الدین آشتیانی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ی ایران، چاپ دوّم، (1361).
19. سبزواری، حاج ملا هادی. شرح الاسماء، تحقیق: نجفقلی حبیبی، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم، (1375).
20. ______________. هادی المضلین. تصحیح و تحقیق: علی اوجبی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول، ( بی تا).
21. صدرالدین شیرازی، محمّد. الاسرارالآیات. مصحح: محمد خواجوی، تهران: انتشارات انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ی ایران، (1360).
22._______________. تعلیقه بر شرح حکمه الاشراق. چاپ دوم ({بی جا}، {بی نا}، {بی تا}.
23._______________.، تفسیرالقران الکریم. جلد1، ، ، ، ، 6، 7، قم: انتشارات بیدار، چاپ دوم، (1379).
24.______________.الحکمهالمتعالیه فی الاسفارالاربعه. جلد4، 7، 8،