مقالات

بهزیستی، قلمروهای، قلمرو، رضایتمندی، سلامت

دانلود پایان نامه

تفریحی و سرگرمی های مناسب می باشد. محیط زندگی و کاری و اجتماعی شهروندان سرشار از مشکلات، اصطحکاک ها، برخوردها و درگیری می باشد.
شهروندان برای تخلیه فشارها و استرس های روانی و ایجاد آرامش ذهنی و جسمی نیاز به استفاده از امکانات تفریحی و سرگرمی و استراحت دارند. تفریحات و سرگرمی ها برای دور شدن از فشارهای ناشی از عدم رعایت استاندارد سطوح کیفی لازم در دیگر شاخصهای کیفیت زندگی شهروندان است.
610 شاخصهای مسکن و سرپناه
دارا بودن مسکن و سرپناه یکی از نیازهای اولیه و ضروری بشری است. مسکن ضمن اینکه سرپناهی برای استراحت و تجدید قوای فیزیکی است، می تواند محلی جهت آرامش و استراحت روحی، آموزش، اشتغال و ارتقای فرهنگ باشد. دو مؤلفه در مورد کیفیت و کمیت مسکن باید مورد توجه قرار گیرد:
الف کیفیت کالبدی مسکن
باید در مورد تعداد مسکن لازم در قبال جمعیت و خانوار و کیفیت ساخت و ساز آن و مصالح و قوانین مربوطه سطوح کیفی مشخصی در نظر داشت.
ب کیفیت سکونتی مسکن
کیفیت محیط و مشخصات هر مسکن باید با توجه به کیفیت و کمیت ساکنین آن مورد توجه قرار گیرد. توجه به تعداد خانوار و ابعاد مناسب مسکن متناسب با تعداد، فرهنگ ساکنین و دیگر ابعاد فردی و اجتماعی خانوار ساکن در آن.
611 شاخصهای امنیت
امنیت یکی از ارکان توسعه پایدار و آسایش زندگی انسانی است. امنیت همچون عاملی زیربنایی جهت تمامی شاخصهای دیگر باید تامین گردد تا امکان بهره وری کامل و کیفی سایر شاخصها میسر گردد.
نکته قابل ذکر، انطباق بالای این ده شاخص کیفیت زندگی با شاخص های هفتگانه حیاتی انسان که توسط فرانتس شافر و کارل روپرت بیان شده است می باشد. این شاخص های هفتگانه عبارتند از: تولید مثل و تداوم بقاء، اشتغال و معیشت، محل سکونت و زیست، آموزش و پرورش، آمد و شد و جابجایی، تامین و تدارک نیاز و استراحت و فراغت؛
جالب اینجاست که از دیدگاه جغرافیایی، شهر مکانی است که شاخص های حیاتی انسان در محدوده آن به شکل تبلور یافته عینیت می یابد (شهپری، 1390: 3533).
7 مدل های کیفیت زندگی
تشخیص قلمروهای زندگی و چگونگی روابط بین آنها، که می تواند برای پیش بینی کیفیت زندگی مردم مورد استفاده قرار گیرد، باید ضرورتاً در چارچوب یک مدل مفهومی صورت گیرد. مدل های ساختاری گوناگونی برای تشریح این موضوع که، چگونه افراد قلمروهای مختلف را برای ارائه کیفیت کلی زندگی با هم ترکیب می کنند، پیشنهاد شده است. تفاوت های عمده در این مدل ها ناشی از تفاوت در مقیاس ها، شاخص ها و قلمروهای زندگی است که در مطالعه کیفیت زندگی توسط محققان مختلف مورد استفاده قرار گرفته اند. به عنوان مثال، براساس مقیاس، کیفیت زندگی می تواند در سطح فردی و یا گروهی و یا در سطح محلی، شهری، ملی و بین المللی مطالعه شود، و یا بر اساس شاخص ها، برخی مدل های مفهومی کیفیت زندگی مبتنی بر شاخص های عینی و برخی مبتنی بر شاخص های ذهنی می باشند، در حالیکه برخی دیگر مبتنی بر هر دو نوع شاخص می باشند.
7 مدل کیفیت زندگی هنکوک و همکارانش
هنکوک و همکارانش نیز در سال 1999 مدلی را برای تبیین مفهوم کیفیت زندگی در نواحی شهری ارائه دادند (شکل 6 ). مدل آن ها بر سه قلمرو اجتماع، محیط و اقتصاد تأکید دارد. تعیین صریح قلمروها و ارائه تصویری از ارتباط متقابل مفاهیم زیست پذیری، کیفیت زندگی و پایداری مزیتی برای این مدل است و می تواند برای تدوین ابعاد پایداری، رفاه و کیفیت زندگی شهری در یک جامعه مورد استفاده قرار بگیرد (Hancock & et al, 1999: 24).
شکل 6 مدل مفهومی عوامل مؤثر در کیفیت زندگی شهری
مأخذ: Hancock et al, 1999
7 مدل کیفیت زندگی کامپل و همکاران
کامپل و همکاران وی در سال 1976، در گزارش کیفیت زندگی مردم امریکا به تدوین مدلی از عوامل پرداختند که در ابراز رضایتمندی شخص از هر یک از قلمروهای زندگی و شیوه ی تعیین رضایتمندی کلی از زندگی موثر بود. این مدل در شکل (7) نمایش داده شده است. این مدل مبین آن است که موقعیت عینی شخص در هر یک از قلمروهای زندگی مثل بهداشت، در ادراک وی از آن موقعیت موثر است، اما این ادراک ممکن است نسبت به موقعیت عینی(به لحاظ خصوصیات شخصی فرد) کاملاً متفاوت باشد. در مرحله بعد، موقعیت ادراک شده با معیارهای مقایسه ی شخص ترکیب شده، تا ارزیابیش از آن قلمرو مشخص گردد. مجدداً خصوصیات شخصی با ارزشیابی شخص ترکیب شده، تا رضایتمندی در آن قلمرو تعیین گردد، و سرانجام، رضایتمندی در همه قلمروهای زندگی ترکیب شده، تا کیفیت کلی زندگی شخص را مشخص نماید.
شکل 7 مدل کیفیت زندگی کامپل و دیگران
مأخذ: Combell & et al, 1976 به نقل از ستاری، 1389، 3534
7 مدل کیفیت زندگی لندزمن
مدل کیفیت زندگی سه عاملی لندزمن، ارزش های شخصی، همراه با شرایط زندگی و رضایتمندی از زندگی را در تعامل با هم تعیین کننده کیفیت زندگی می داند. در این مدل سنجش کیفیت زندگی هم بر اساس شاخص های ذهنی و هم شاخص های عینی می باشد و میزان اهمیتی که شاخص های عینی و ذهنی داده می شود و چگونگی ترکیب آنها بر هم مبنای ارزشهای افراد می باشد. تصمیم گیری در مورد اهمیت و چگونگی وزن دهی به معیارها بر اساس ارزش های شخصی، به این صورت است که معیارهایی که فاقد مبنایی برای رتبه بندی و تعیین اهمیتی هستند که افراد مختلف به ابعاد مختلف زندگی می دهند، معمولاً با ارزش دهی مساوی با هم ترکیب می شوند. در غیر این صورت، برای تولید یک ساختار وزن دهی از پیش فرض های مربوط به اهمیت نسبی ابعاد مختلف استفاده می گردد. مدل کیفیت زندگی لندزمن به این دلیل که چارچوبی سلیقه ای را برای ترکیب معیارها به کار می برد، مورد استفاده قرار گرفته است.
شکل 8 مدل کیفیت زندگی لندزمن
مأخذ: Landesman, 1986 به نقل از Flace & Perry, 1995: 55
7 مدل کیفیت زندگی فلیس و پری
کیفیت زندگی در مدل فلیس و پری مترادف با ارزیابی کلی بهزیستی تعریف می شود. بهزیستی کلی در این تعریف، فراتر از بهزیستی ذهنی می باشد. در مدل فلیس و پری، سنجش کیفیت زندگی، به وسیله شاخص های عینی و همچنین ارزیابی ذهنی از بهزیستی کالبدی، مادی، اجتماعی، احساس و میزان توسعه و فعالیت های هدفمند می باشد که با توجه به مجموعه ارزش های شخصی، وزن دهی و اهمیت گذاری می گردد.
شکل 9 مدل کیفیت زندگی فلیس و پری
مأخذ: Flace & Perry, 1995: 62
7 مدل کیفیت زندگی رافائل
مدل کیفیت زندگی رافائل دارای سه معیار می باشد که عبارتند از:
نخست: بودن:
کالبدیسلامت کالبدی
روانشناختی سلامت ذهنی، احساسات، سازگاری، شناخت
روحی – ارزش های شخصی، روابط و اعتقادات
دوم: تعلق داشتن روابط فرد با محیط:
کالبدیمسکن، محل کار، همسایگی، مدرسه و اجتماع
اجتماعیخانواده، دوستان، همسایه ها وغیره
سوم: شدن – فعالیت های هدفمند برای دستیابی به اهداف و آرزوها
عملی فعالیت های روزانه
تفریح فعالیت هایی که موجب کسب آرامش و کاهش فشارهای زندگی می شود
رشد فردی حفظ و ارتقاء دانش و مهارت های فردی و سازش پذیری برای تغییر
مدل رافائل بر کیفیت زندگی فردی تمرکز دارد که با شرایط اجتماعی و محیطی موجود در جامعه بر همکنش دارد (Philips, 2006: 38).
76 مدل کیفیت زندگی سالواریس
مدل سالواریس، کیفیت زندگی را برابر با بهزیستی در شاخص های زیر می داند:
بهزیستی و سلامت فردی
فرصت های شغلی مناسب
جامعه منصف
جامعه ایمن از جرم و جنایت
اقتصاد مولد
6 قوانین و دولت مناسب
7 محیط پایدار و سالم
8 جوامع سالم و شهروند فعال
9 زندگی فرهنگی سالم
10 روابط بین المللی سالم (مأخذ: Salvaris,2000 به نقل از Repley, 2003: 47).
77 مدل کیفیت زندگی داس
مدل کیفیت زندگی داس، کیفیت زندگی را شامل سه بعد اجتماعی، اقتصادی و کالبدی می داند و در هر بعد، تدارک شرایط ضروری محیطی (کیفیت زندگی عینی) و رضایت از شرایط محیط (کیفیت زندگی ذهنی) را شکل دهنده کیفیت زندگی کلی می داند.
شکل 10 مدل کیفیت زندگی داس
مأخذ: Das, 2008: 301
78 مدل کیفیت زندگی میشل
مدل کیفیت زندگی میشل شاخص های کیفیت زندگی و متغیرهای سازنده هر یک از آنها را به شکل زیر طبقه بندی می کند:
الف سلامت: به طور کلی سلامت هر جامعه حاصل سلامت فیزیکی و روحیروانی آحاد و اعضای آن جامعه می باشد.
ب امنیت: احساس امنیت در نتیجه عواملی از جمله اجرای عدالت، ایمنی محیط سکونت، امنیت اقتصادی فردی و بهره مندی از یک زندگی متعارف و قاعده مند به وجود می آید.
پ رشد فردی: دست یابی به آرمان رشد و تحول فردی از طریق بهره مندی از فرصت های کافی برای تفریح، امکان گذران اوقات فراغت به شکلی مناسب و مطلوب و بهره مندی از آموزش و یادگیری امکان پذیر می گردد.
ت توسعه اجتماعی: تحقق هدف رشد و توسعه در هر جامعه وابسته به عوامل نظیر کیفیت مشارکت سیاسی شهروندان، شبکه های اجتماعی و تعاملات جمعی و ساختار جامعه مورد نظر می باشد.
ث ذخایر طبیعی، کالاها و خدمات
ج محیط کالبدی: در ارتباط با مؤلفه ها محیط فیزیکی، توجه به متغیرهایی نظیر ادراک بصری و کیفیت منظر، آب و هوا، آلودگی و سر و صدای محیطی ضروری است.
شکل 11 مدل کیفیت زندگی میشل
مأخذ: Mitchell, 2000 به نقل از رضاپور، 1389: 107
79 کیفیت فراگیر زندگی اشمیت و نول
اشمیت و نول سعی دارند تا مباحثی اساسی نظیر رفاه ذهنی، رفاه عینی، اهداف اجتماعی و سیاستگذاری اتحادیه اروپا و تئوری های اجتماعی پیرامون سرمایه اجتماعی را در درون یک چارچوب منسجم مبتنی بر کیفیت زندگی که به عوامل کیفی اجتماعی همچون برابری، آزادی، امنیت و انسجام بیش از عوامل فردی توجه دارد، مدنظر قرار دهند. آنها این چارچوب را در مجموعه ای از حوزه ها، زیر حوزه ها و شاخص ها در قالب آنچه نول (2002) آن را سیستم شاخص های اجتماعی اروپایی می نامد، عملیاتی می کنند. این مجموعه می تواند به عنوان ابزاری برای مشاهده تحلیل مستمر توسعه توسعه و بهبود سطح رفاه کیفیت زندگی و همچنین تغییر ساختار اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد. آنها در سطح فردی میان جنبه های شناختی و عاطفی رفاه ذهنی و میان ابزار، منابع و ظرفیت ها و اهداف یا دستاوردهای (شرایط زندگی) رفاه عینی تمایز قائل می شوند، همچنین در سطح اجتماعی دو عنصر اصلی کیفیت زندگی را همبستگی اجتماعی و پایداری می دانند. در این مدل همبستگی اجتماعی دارای دو عنصر است یکی کاهش تفاوت ها و نابرابری ها و دیگری تقویت پیوندها، شبکه ها و روابط اجتماعی، افزایش احساس تعلق به جماعت و پیوند با آن بر اساس ارزش های مشترک، هویت جمعی و اعتماد میان اعضا از این منظر با اصول دو گانه یعنی برابری و انسجام پیوند می خورد. به عبارتی مفهوم همبستگی اجتماعی در این مدل بر دو بعد استوار است، بعد نابرابری که بر افزایش فرصت ها و کاهش نابرابری و شکاف های درون جامعه تمرکز دارد. این بعد همچنین جنبه طرح اجتماعی را در بر می گیرد. بعد دوم سرمایه اجتماعی است که بر هدف تقویت روابط اجتماعی و روابط متقابل تأکید دارد.
جدول کیفیت فراگیر زندگی اشمیت و نول
سنجه های رفاه
تغییر اجتماعی
سطح فردی
شرایط زندگی
رفاه ذهنی
ارزش ها و نگرش ها
پساماده گرایی
نقش های جنسیتی
اولویت های حزبی
سطح اجتماعی
کیفیت جامعه
* تداوم پذیری
حفظ سرمایه طبیعی
* همبستگی اجتماعی
کاهش نابرابری ها و مطرودیت
تقویت روابط و پیوندها
ساختار اجتماعی
جمعیت شناختی
طبقه اجتماعی
اشتغال
مأخذ: Noll, 2004 به نقل از غفاری و امیدی، 1390: 5149
710 مدل کیفیت زندگی دلفیم و همکارانش
دلفیم و همکارانش، کیفیت زندگی شهری را در ابعاد کلان اجتماعیاقتصادی و محیطی طبقه بندی کرده اند. به عبارت دیگر، کیفیت زندگی ویژگی های کلی اجتماعیاقتصادی و محیطی را نشان می دهد. در واقع کیفیت زندگی ابزار قدرتمندی است که برای نظارت بر برنامه ریزی توسعه اجتماع به کار می رود (قالیباف و همکاران، 1390: 36). در هر یک از این ابعاد، شاخص هایی مورد بررسی قرار گرفته است که به طور خلاصه در شکل 13 نشان داده شده است.
شکل 13 ابعاد کیفیت زندگی
مأخذ: Delfim & et al, 2006 به نقل از قالیباف و همکاران، 1390: 37
تقریباً تمامی پژوهشگران به سه اصل در ارتباط با مفهوم کیفیت زندگی توافق دارند:
کیفیت زندگی یک ارزشیابی ذهنی است و افراد خود بهترین قضاوت کنندگان راجع به کیفیت زندگی خود هستند.
کیفیت زندگی یک ماهیت پویا و دینامیک است، نه ایستا، بدین معنی که یک فرایند وابسته به زمان بوده و تغییرات درونی و بیرونی در آن دخیل می باشند.
کیفیت زندگی یک مفهوم چند بعدی است و باید از زوایا و ابعاد مختلفی سنجیده شود که این ابعاد، اجزای مرکزی چارچوب پنداشتی تحقیقات کیفیت زندگی را تشکیل می دهد (پارسایی، 1391: 53).
8 تکنیک های ارزیابی کیفیت زندگی
8 تکنیک SWOT
SWOT، حروف اول واژگان انگلیسی (S)Strength با معادل فارسی قوت، (W) Weakness ضعف، (O) Opportunity فرصت و (T) Threats تهدید است (سبحانی، 1389: 116). تکنیک SWOT یکی از تکنیک های برنامه ریزی راهبردی است، لیکن با شناخته شدن سودمندی آن از دهه 1980 میلادی نظریه پردازان موفق شدند تا دامنه کاربرد تکنیک های یاد شده را از قلمرو برنامه ریزی مؤسسات خصوصی به قلمرو برنامه ریزی و مدیریت شهری در عرصه عمومی و برنامه های دولتی و همگانی تسری بخشیده و با الزامات آن منطبق سازند (گلکار، 1384: 4847). تدوین استراتژی که اغلب به آن برنامه ریزی بلند مدت استراتژیک نیز می گویند، عبارت است از طراحی مأموریت و سیاست های مجموعه. تدوین استراتژی با تجزیه و تحلیل موقعیت شروع می شود. تجزیه و تحلیل موقعیت عبارت است از پیدا کردن استراتژی یا موازنه استراتژیک بین فرصت ها (بیرونی) و نقاط قوت (درونی) با توجه به تهدیدها (بیرونی) و نقاط ضعف (درونی)، در جهت رفع آنها. عوامل استراتژیک یک مجموعه عبارتند از: نقاط قوت (S)، نقاط ضعف (W)، فرصت ها (O) و تهدیدها (T). این عوامل نه تنها باید به شناسایی ویژگی یا شایستگی بارز مجموعه، توانایی ویژه، منابع تحت اختیار و روش اصلی استفاده از آنها کمک کند، بلکه باید در شناسایی فرصت هایی که مجموعه در حال حاضر و به دلیل نداشتن منابع مناسب نمی تواند از آنها بهره برداری نماید نیز راهگشا باشد (نوحه گر و همکاران، 1388، 164163).
تحلیل SWOT در قالب جداول طراحی شده و مراحل آن به صورت زیر انجام می شود:
تهیه ی فهرستی از فرصت ها، تهدیدها، نقاط قوت و ضعف و در قالب جداول
تشریح و تفسیر هر یک از فرصت ها، تهدیدها، نقاط قوت و ضعف (محمدی ده چشمه و زنگی آبادی، 1387: ).
به طور کلی چارچوب تحلیل تحلیل SWOT به صورت زیر است:
شکل 14 چارچوب تحلیل SWOT
مأخذ: محمدی ده چشمه و زنگی آبادی، 1387:
استراتژی های حاصل از تجزیه و تحلیل SWOT به چهار گروه تقسیم می شوند:
گروه اول: استراتژی های SO (MaxiMax):
این استراتژی ها به منظور حداکثر استفاده از قوت های موجود برای بیشترین استفاده از فرصت های محیطی طراحی می شوند. به عبارت دیگر این استراتژی ها، استراتژی های خاص رقابتی بوده و از نقاط قوت بهره برداری بهتر از فرصت ها استفاده می شود.
گروه دوم: استراتژی ST (MaxiMin):
این استراتژی ها به منظور حداکثر استفاده از قوت های موجود برای حداقل نمودن اثرات تهدیدهای محیط بیرونی طراحی می شوند. به عبارت دیگر این استراتژی ها تهدیدها را با استفاده از نقاط قوت، بی خطر می کند.
گروه سوم: استراتژی های WO (MiniMax):
این استراتژی ها به منظور حداقل نمودن ضعف های داخل برای بیشترین استفاده از فرصت های محیطی طراحی می شوند. به عبارت دیگر در این استراتژی ها، از فرصت ها، جهت کمرنگ نمودن نقاط ضعف استفاده می شود.
گروه چهارم: استراتژی های WT (MiniMin):
این استراتژی ها به منظور حداقل نمودن ضعف های داخل برای حداقل نمودن اثرات تهدیدهای محیط بیرونی طراحی می شوند. به عبارت دیگر این استراتژی ها، استراتژی های بقا پذیری در محیط بوده و جهت به حداقل رساندن نقاط ضعف و اجتناب از تهدیدها استفاده می شود (اعرابی، 1387: 55).
جدول 6 جدول SWOT
عوامل داخلی (IFE)
عوامل بیرونی (EFE)
فهرست نقاط قوت (S)
(Strengths)
(بر حسب اولویت)
……………………….
فهرست نقاط ضعف (W)
(Weakness)
(برحسب اولویت)
فهرست فرصت های بیرونی (O)
(Opportunities)
( برحسب اولویت)
(MaxiMax)
استراتژی های WO
(MiniMax)
فهرست تهدیدات بیرونی (T)
(Threats)
استراتژی های ST
(MaxiMin)
(MiniMin)
8 تکنیک AHP
در ارزیابی هر موضوعی نیاز به معیار اندازه گیری با شاخص می باشد. انتخاب شاخص مناسب این امکان را فراهم می کند که مقایسه ای از درستی بین جایگزینی ها انجام شود. اما وقتی که چند یا چندین شاخص برای ارزیابی در نظر گرفته می شود، کار ارزیابی پیچیده شده و به یک ابزار تحلیلی قوی نیاز خواهد بود. یکی از ابزارهای توانمند برای چنین وضعیت هایی فرآیند تحلیل سلسله مراتبی یا AHP می باشد (مشکینی و همکاران، 1386: ).
روش AHP توسط فردی عراقی الاصل به نام ساعتی، در دهه ی 1970 پیشنهاد شد. این روش، مانند آنچه در مغز انسان می شود، به تجزیه و تحلیل مسایل می پردازد. AHP تصمیم گیرندگان را قادر می سازد اثرات متقابل و همزمان بسیاری از وضعیت های پیچیده و نامعین را تعیین کنند. این فرآیند، تصمیم گیرندگان را یاری می کند تا اولویت ها را بر اساس اهدا، دانش و تجربه ی خود تنظیم نمایند؛ به نحوی که احساسات و قضاوت های خود را به طور کامل در نظر گیرند. برای حل مسایل تصمیم گیری از طریق AHP، باید مسأله را به دقت و با همه جزئیات، تعریف و تبیین

92