مقالات

اهلکتاب، ، صحابه، مراجعات، صاحبنظران

دانلود پایان نامه

مسئله 7
ضرورت و اهمیت انجام تحقیق 9
سوالات تحقیق 9
سوال اصلی 9
سوالات فرعی 9
فرضیات 10
سابقه وپیشینهی تحقیق 10
6 اهداف وکاربردهای تحقیق 11
7 روش تحقیق 11
8 اصطلاحات 12
8 صحابه 12
8 اهل کتاب 13
8 مرجعیت علمای اهلکتاب 13
فصل دوم
بررسی دلایل موافقان مراجعه به اهل کتاب 17
نجم الدین طوفی 17
ابنتیمیه 19
ابنکثیر 20
ابنحجر 24
ذهبی 26
مراجعه به علت تشابه مطالب برای تکمیل جزئیات 26
عدم حضور پیامبر(، عامل مراجعهی صحابه به اهلکتاب 29
بی اهمیتی حجم یا محتوای مراجعات صحابه به اهلکتاب 30
اخذ مطالب موافق با عقاید اسلامی از اهل کتاب 32
استقرار احکام و دفع خوف اختلاط 35
6 رشیدرضا و نقش پیامبر(در نقل حدیث جساسه 37
بررسی نظریات مخالفان قاطع مراجعه به اهل کتاب 38
ابن خلدون 38
ابوریه 41
رمزی نعناعه …………………………………………………………………………………… 43
محمد هادی معرفت 44
خلاصه ……………………………………………………………………………………………………………………… 46
فصل سوم:
صحابه وچگونگی موضعگیری آنان درقبال مراجعه به اهل کتاب 51
گروه اول 52
ابوذرغفاری (م:32 هق) 52
عبدالله بن مسعود(م: 32هق) 55
حذیفه بن یمان(م: 36 هق) 57
خلاصه …………………………………………………………………………………………. 58
گروه دوم 58
ابنعباس (69 هق) 58
خلاصه …………………………………………………………………………………………………………. 69
گروه سوم 69
عمربن خطاب ……………………………………………………………………………………..71
کعب الاحبار 73
مخالفان وثاقت کعبالاحبار 76
موافقان وثاقت کعب 81
خلاصه ………………………………………………………………………………………………………. 87
عثمان بن عفان ……………………………………………………………………………………87
عبداللّه بن سلام(43 هق) 88
ابوهریره (58 هق) 90
خلاصه ……………………………………………………………………………………………………….. 97
6 زید بنثابت (45ق) ………………………………………………………………………… 98
خلاصه …………………………………………………………………………………………………….. 102
7 عبداللّه بنعمروبن عاص (55 هق) 102
خلاصه 105
فصل چهارم:
شواهد مراجعات صحابه به اهلکتاب و تاثیر گذاری تازه مسلمانان از مسند احمد، موطأ مالک و صحاح سته 111
سوالات حاوی حکم از اهلکتاب 111
کعبالاحبار 112
ابوهریره 112
زید بن ثابت 114
عبدالله عمروبنعاص 114
سوالات تفسیری از اهلکتاب 115
کعبالاحبار 115
سوالات صحابه از اهل کتاب دربارهی بلاد 116
کعبالاحبار 117
خلاصه ……………………………………………………………………………………………… 118
استخراج شواهد از دیگر کتب اهلسنت 118
سوالات تفسیری از اهلکتاب 120
کعبالاحبار 120
ابنعباس 122
عبد الله بن عمر و عاص ………………………………………………………………….. 124
سوالات حاوی افعال و اعمال 124
کعبالاحبار 126
زیدبنثابت 131
سوالات حاوی مسائل اعتقادی و فکری ……………………………………………………….131
کعبالاحبار 131
عبدالله بن عمر 133
رفع اختلاف قرائات قرآن توسط رأی اهلکتاب 133
کعب الاحبار ………………………………………………………………………………………. 134
شواهد در توصیف پیامبر( و امت ایشان 135
کعبالاحبار 135
6 انذار و نصیحتهای در خواستی عمر از کعبالاحبار 135
7 نقلهای مستقل و بدون مقدمهی کعبالاحبار 136
8 اعطاء برخی مقامات ازجانب کعبالاحبار 137
9 غیبگوییهای کعبالاحبار نسبت به خلیفه عمر و تأیید او 139
10 اعلم مردم ازدیدگاه کعب الاحبار 142
11 آموزههای اخلاق عملی کعب الاحبار برای صحابه 142
12 بزرگداشت شهرهای خاص توسط کعب الاحبار 145
13 نمونه هایی ازداستانسرائی های کعب الاحبار 150
خلاصه …………………………………………………………………………………………………………………. 155
نتیجه گیری نهایی 159
منابع و مواخذ ……………………………………………………………………………………………………………… 168
پدیدهی مراجعهی برخی صحابه به اهلکتاب از زمان پیامبر ( وجود داشته است که میتوان آن را با روایاتی که از پیامبر ( به ما رسیده اثبات کرد. کلیتِ مراجعهی صحابه به اهلکتاب مورد واکاوی برخی از علما و صاحبنظران شیعه و سنی قرار گرفته است؛ هر یک از این بزرگان دلایلی را برای این قبیل مراجعات مطرح کردهاند که بسته به رضایت یا عدم رضایت آنها، دلایل هم متفاوت شده است. از جمله این بررسیها میتوان به کتابهای ” اضواءعلیالسنهالمحمدیهاودفاععنالسنه” نوشتهی محمودابوریه، “التفسیروالمفسرون” نوشتهی محمدحسینذهبی، “التفسیروالمفسرون” محمدهادیمعرفت و “الاسرائیلیاتواثرهافیکتبالتفسیر” نوشتهی رمزی نعناعه اشاره کرد که هر کدام بر اساس شواهد و مصادیق موجود و پیشینههای اعتقادی خود، موضوع را بررسی و نتیجهگیری کردند. آنها عاملان گسترش اقوال اهلکتاب را شناسایی و سپس مراجعهکنندگان به آنها را مورد سرزنش قرار میدهند. همچنانکه آقای معرفت نیز در بخشهایی از کتاب “التفسیروالمفسرون” خود به پدیده رجوع صحابه به اهلکتاب و گرفتن پاسخ از آنها پرداخته است و فقط برخی صحابه را متخلف معرفی میکند. بررسی اقوال این علما در مورد اهلکتاب، به کلیتِ ممنوع بودن یا توجیه کردن این مراجعات باز میگردد و کمتر کسی به محتوای سوالات پرسیده شده، توجه کرده است. حتی موافقان مراجعه به اهلکتاب محتوای این تعاملات و پرسشها را مورد بررسی قرار ندادهاند. در مجموع میتوان گفت آنچه توسط نویسندگان مورد بررسی قرار گرفته است کلیتِ مراجعه به اهلکتاب و نهی یا جواز آن را در بردارد و در حیطه محتوای این مراجعات به صورت تخصصی ورود نکردهاند. از آنجایی که برخی موافقان مراجعات برای جوازی که صادر کردهاند دلایلی را مطرح میکنند که این دلایل نیاز به شواهد و بررسی دارد، از این رو نگارنده لازم دیده است تا با بررسی محتوای مراجعات، جواز صادر شده را مورد واکاوی قرار دهد.
به نظر میرسد برای زدودن احادیث از لوث اسرائیلیات، انجام چنین پژوهشهایی در قالب موضوعات اسرائیلیات ضروری است. در مجموع این حقیقت قابل انکار نیست که بحث پیرامون اهلکتاب و اخذ مطالبِ تفسیری از آنان، پیشینهای دیرینه دارد و در کتابهای متعدد این مطلب به شکل تکراری و مستند بر شواهد جزئی مورد بحث قرار گرفته است. اما تاکنون مستند بر همهی موارد و شواهد در جوامع حدیثی اهل سنت این نکته مورد تأمل و بررسی قرار نگرفته و چگونگی منبع قرار گرفتن اقوال اهلکتاب توسط بسیاری از صاحبنظران مورد بحث و نقادی واقع نشده است. بیشتر این بحث ها حول نظریهپردازی مقدماتی و گرفتن یک نتیجهی کلی بوده است؛ به عبارت دیگر این نکات در توجیه مراجعات مطرح میشود که برخی از صحابه در مطالب جزئی و یا در مطالب موافق با قرآن به اقوال اهلکتاب مراجعه کردهاند؛ اما در هیچ کدام از این نظریهپردازیها به شکل مستند مصادیق مراجعه به اهلکتاب مورد ارزیابی و بررسی قرار نگرفته است. چون با این بررسیها و استخراج شواهد، بسیاری از توجیهات قبلی به شکل جدی زیر سوال می رود و حتی میتوان گفت از حوزه توجیهات خارج میشود.
اما آنچه نگارنده را به دقت نظر بر روی محتوای سوالات ترغیب کرد اقوال موافقان مراجعه به اهلکتاب بود. زیرا آنها در عین نقاد بودن در قبال اسرائیلیات و عاملان گسترش آن، باز هم برای این مراجعات و موجه نشان دادن برخی افراد مراجعه کننده، سعی در کم اهمیت جلوه دادن محتوای “سوالاتپرسیدهشده” داشته و دلایلی از قبیل نقاد بودن این افراد در قبال این مراجعات و تثبیت و استقرار احکام در زمان مراجعات را مطرح میکنند. همین امر اسباب کنجکاوی و انجام این تحقیق را فراهم آورد. از طرفی نبود چنین پژوهشی برای اقامه در مقابل موافقان مراجعه به اهلکتاب، جدّیت انجام این کار را دو چندان کرد.
پایاننامهی حاضر در چهار فصل سامان یافته است. فصل اول: کلیات؛ فصل دوم: بررسی ادله موافقان و مخالفان مراجعه به اهلکتاب؛ فصل سوم: صحابه و دیگران و چگونگی موضعگیری آنان در قبال مراجعه به اهلکتاب؛ فصل چهارم: ارائه شواهد و قرائن دال بر ارتباطات با اهلکتاب از منابع اهل سنت؛ و در انتها به نتیجه گیری کلی پرداخته شده است.
قصد ما استخراج شواهد از متون دسته اول اهل سنت بود؛ اما در برخی از این متون مانند صحیحمسلم، سنندارمی، سننترمذی، مسنداحمد و مستدرک حاکمنیشابوری شواهد کمی وجود داشت. طبق بررسیهای انجام شده در هر کدام از کتابهای نام برده شده تنها یک حدیث وجود داشت. در موطأ مالک بیست و دو گزارش از مراجعه به اهلکتاب وجود داشت. در کتابهای صحیحبخاری، سننابن ماجه و سنن نسائی، گزارشی از مراجعه به علماء اهلکتاب نبود. لذا به کتابهای دیگر اهل سنت مراجعه کرده و آنها را مورد بررسی قرار دادیم و به مقدار قابل توجهی از شواهد دست یافتیم. در طول کار از نظرات و تحقیقات صورت گرفته توسط نویسندگان متأخر بهرههای فراوانی برده شده است. مراجعه به کتابهای رجالی و تاریخی نیز به عنوان مکملی برای تکمیل پژوهش بکار رفته، زیرا همهی سعی نگارنده بر این بود تا محتوای سوالاتِ پرسیده شده از اهلکتاب و میزان اهمیت آنها، بر اساس مستنداتِ بدست آمده، بررسی شود. در راستای رسیدن به هدف تعیین شده، موفق به بررسی عملکرد صحابه و چگونگی موضعگیری آنان در قبال این مراجعات شدیم و توانستیم نظر صاحبنظران موافق و مخالفِ این مراجعات را مطرح و مورد بررسی قرار دهیم.
آنچه که در این پژوهش مورد بررسی و تأمل قرار گرفته است، محتوای سوالاتی است که برخی صحابه از اهلکتاب یا تازه مسلمانان اهلکتاب پرسیدهاند. علت اهمیت چنین پژوهشی، آراء و نظرات بسیاری از صاحبنظران اهل سنت است که اعتقاد به بیاهمیت بودن محتوای این سوالات دارند و همچنین، پیشرفتِ پژوهشهایی است که بر مبنای چنین نظریهی بدونِ سند و مدرکی پایهریزی شده است. البته چنین تفکری در میان صاحبنظران اهلسنت وجود دارد. همانطور که میدانیم نص صریح سنت رسول اکرم( بر عدم مراجعه به اهلکتاب است و صراحت بیان رسولاکرم( در این نهی، کار را به بی اهمیت یا با اهمیت بودن مراجعات نمیکشاند. البته گزارشهای رسیده از رویه و منش صحابهی وفادار رسولاکرم( نیز بر درستی مدعای ما، صحه میگذارد. با این حال در کتابهای متقدمان به خصوص در جوامع اهل سنت، از جمله موطأ مالک، مسند احمدحنبل، صحیح مسلم و. . شاهد گزارشهایی از مراجعات برخی صحابه به اهلکتاب بودهایم. در این پژوهش سعی به بررسی اسناد و مدارک قائلان این نظریه داشته تا صحت گفتار ایشان معلوم شود.
مرجعیت اهلکتاب برای صحابه، از جهات گوناگون قابل بررسی است. اولین نکتهی قابل بررسی این است که در زمان پیامبر( این مراجعات، اختصاص به چه افرادی داشت؟ آیا همه صحابه این مرجعیت اهلکتاب را پذیرفته بودند؟ در تاریخ، این مراجعات ثبت شده است و عموماً موضعگیری پیامبر( نیز در قبال این ارتباطات، مذکور است. اما براستی چرا دیگر صحابه با این ارتباطات عجین نشدهاند؟ این پژوهش با در نظر گرفتن این مهم که از موضوع مطرح شده خارج نشود، سعی در پاسخگویی مختصری به این چراها دارد.
با مطالعه و بررسی اقوال صاحبنظران متأخر، برای توجیه و تأیید این مراجعات، ادلهی مختلفی یافت میشود. برخی از ایشان مراجعات به اهلکتاب را چه به لحاظ محتوایی و چه به لحاظ حجمی قابل توجه نمیداند و جزئی بودن آنها را مطرح میکند؛ همچنین ابنکثیر استفاده از این موارد را به طور کلی رد نکرده و بکار گرفتن اسرائیلیات را به عنوان شاهد، مفید دانسته است؛ البته دیگر دلایلی از این قبیل، از سمت صاحبنظران اهل سنت مطرح شده است.
سعی شده در طول انجام کار این نظریات مطرح، نقد و بررسی شوند تا در مقام عمل، این موارد با آن دلایل مقایسه و میزان حقیقی بودن آنها سنجیده شود. البته با بررسی و اثبات اینکه، مراجعات و سوالات در مسائل جزئی و برای گرفتن مؤید نبوده است، صاحبنظران باید در ادله خود تجدید نظر کنند.
محدودهای که در این تحقیق مد نظر است، استخراج نظریات مخالف و موافق در مورد نحوه، کیفیت و حجم مراجعات به اهلکتاب میباشد.
پژوهش انجام شده با در نظر گرفتن چهار فصل، کار خود را شروع و به پایان میرساند.
فصل اول تحت عنوان کلیات، مباحث ضروری مطرح میشود.
فصل دوم که جانمایه و هدف اصلی پژوهش در آن قرار دارد، به بررسی ادلهی صاحبنظران اهلسنت و شیعه پرداخته است و سعی در دستهبندی موافقان مراجعه و مخالفان مراجعه به اهلکتاب شده است.
فصل سوم سعی بر آن بوده است که به صحابه و دیگران و چگونگی موضعگیری آنان در قبال مراجعه به اهلکتاب پرداخته شود.
فصل چهارم، سعی در استخراج مصادیق مراجعاتِ صحابه به علمای اهلکتاب در بیش از20 کتاب اهل سنت شده است. در این فصل شاهد دسته بندی این سوالات و یا حتی اقوال اهلکتاب هستیم.
در انتها با اختصاص به نتیجه گیری کلی، سعی در پاسخگویی به سوالاتِ مطرح شده در بیان مسئله پرداخته شده است.
ضرورت و اهمیت انجام تحقیق
به نظر میرسد با توجه به توضیحاتی که متأخران اهل سنت نسبت به دلیل مراجعات بزرگان اهل سنت به اهلکتاب یا وجود چنین روایاتی در جوامع خود ارائه دادهاند، استخراج و بررسی مصادیق و شواهد از مراجعات به علماء اهلکتاب از جوامع حدیثی اهل سنت نکته ای ضروری است که در این پژوهش به آن توجه شده است، تا ادعای مطرح شده از جانب علمای اهل سنت با واقعیات موجود در کتابهای اهل سنت بررسی و مقایسه شوند.
آشکار شدن میزان اهمیت سوالات پرسیده شده تا حد زیادی میتواند راه گشا و پاسخی مستدل به دلایل مطرح شده از طرف متأخران اهل سنت باشد.
سوال اصلی
. مراجعه و سوال صحابه از علماء اهلکتاب به واسطهی چه کسانی و با چه انگیزههایی راهاندازی شد؟
سوالات فرعی
. در صورت بهرهبرداری از اقوال اهلکتاب در تفسیر قرآن این بهرهبرداری به چه شکل بوده است؟
. چرا دیگر صحابه از این مرجعیت علمی که اهلکتاب در میان مردم به آن معروف بودهاند، بهره نبردهاند؟
. روایات افرادی چون کعبالاحبار، عبداللهبنسلام و . . . با چه رویکردی دیده میشود؟
فرضیات
. طبق شواهد و مدارک این مراجعات توسط برخی از صحابه و بدون ذکر انگیزهی صریح دیده میشود.
. بهرهبرداری و خطمشی مراجعات با تفکرات آنان ارتباط خاصی داشته است. از شواهد تاریخی بر میآید که مراجعات برخی از صحابه به اهلکتاب به منظور پرسش مسائل اساسی بوده و به جرأت میتوان گفت که این مراجعات نه تنها جزئی نبوده بلکه دربارهی مسائل اساسی چون احکام، تفسیر و اعتقادات بوده است.
. اکثریت صحابه از این مرجعیت بی نیاز بودند. طبق گفتار بزرگان متأخرِ اهل سنت چون ابوریه، مسلمانان حتی از یک کلمه گفتار کعبالاحبار بی نیاز بودند؛ چرا که در بین آنها افرادی از صحابه وجود داشتند که جواب سوالات خود را میتوانستند از آنها دریافت کنند.
. مراجعات به افرادی چون کعبالاحبار، عبدالله بن سلام و . . . مستند بر شواهد رویکردهای متفاوتی دارد. با نگاهی خوش بینانه، سوالات پرسیده شده از اهلکتاب از روی کنجکاویهای بیمورد بوده است. اما متأسفانه

92