آگوست 6

اشکانی، مانوی، میانه، زبان‌های، سرود

قطع و یقین شناخته نیست، چون متنهای یاد شده در طول زمان، در اثر استنساخ و رونوشتبرداری دچار کاهش یا افزایش واژهها شده و طبیعی است که وزن شعر با افزایش وکاهش حتی یک واژه به هم میخورد. یکی از مسائل مهمی که در این رساله مورد بحث قرار گرفت، مسأله ریشهشناختی است که با توجه به منابع موجود مورد بررسی قرار گرفت. در این بررسی بیشتر ریشههای اسمی و فعلی به زبان‌های ایرانی باستان و اوستایی برمیگردد و تنها برای برخی ریشه هند و اروپایی ذکر شده است. برای برخی از واژهها بیش از یک ریشه پیدا شد بدین گونه که نظرات متفاوتی از منابع مختلف بدست آمد اما به طور کلی میتوان گفت که در همه موارد نمیتوان ریشهشناختی دقیقی برای واژهها ارائه داد اما با توجه به منابع موجود تا حدودی میتوان ریشههای نزدیک را پیشنهاد کرد. در پایان این که با بررسی‌های بیشتر می‌توان به این نتیجه رسید که با توجه به اهمیت زبان پهلوی اشکانی، به ویژه در فاصله میان سده نخست پیش از میلاد و سده چهارم میلادی، سبب شد که واژه‌های بسیاری از این زبان علاوه بر فارسی میانه، سغدی و ارمنی، به زبان‌های آرامی، سُریانی، مَندایی و از طریق ارمنی به گرجی نیز راه یابد.
رئیس کتابخانه:
نام استاد راهنما:
سمت علمی:
نام دانشکده:
پدر و مادرم
به پاس مهربانی‌های بی‌پایان و پشتیبانی همیشگی ایشان
بر خود لازم می‌دانم از استاد بزرگوار جناب آقای دکتر احسان چنگیزی که در تمامی مراحل تهیه این پایان‌نامه با شکیبایی بسیار و از سر مهر مرا راهنمایی کردند، سپاسگزاری نمایم.
«انگدروشنان» یکی از سرودهای بلند مانوی است که به تقلید از زبور مانی و پس از درگذشت وی به زبان پهلوی اشکانی سروده شده و قطعاتی از آن به زبان سغدی نیز به دست آمده است. در این سرود سخن از روح سرگردانی است که در آرزوی رستگاری نهایی است. زبان پهلوی اشکانی که از زبان‌های ایرانی میانه است، در شمال و شمال شرق ایران متداول بود ولی از صورت باستانی آن اثری به دست نیامده است. در این زبان با از میان رفتن تدریجی پایانه‌های صرفی، زبان ساده‌تر و از حالت تصریفی به حالت تحلیلی تبدیل شد. اگرچه این متن بارها توسط ایران‌شناسان برای بررسی عقاید مانوی مورد مطالعه قرار گرفته اما در این مطالعات کمتر به ویژگی‌های زبانی آن پرداخته شده است، لذا هدف از انجام این پژوهش بررسی مسائل آوایی، ساخت‌واژی، ریشه‌شناختی و تاحدودی بررسی نحوی زبان پهلوی اشکانی بر پایه متن «انگدروشنان» است.
کلیدواژه‌ها: انگدروشنان، زبان پهلوی اشکانی، مانوی، صرف، نحو
فصل 1: کلیات 12
1-1- مقدمه 13
1-2- بیان مسئله و اهمیت آن 15
1-3- هدف تحقیق 16
1-4- پرسش‌های تحقیق 17
1-5- پیشینه تحقیق 17
1-6- روش پژوهش 19
1-7- تعریف مفاهیم و واژگان اختصاصی طرح 19
فصل 2: آوانویسی و ترجمه سرود انگد روشنان 20
فصل 3: ویژگیهای دستوری زبان پهلوی اشکانی در متن انگد روشنان 115
3-1- مقدمه 116
3-2- اسم 116
3-2-1- اسامی بسیط 117
3-2-2- اسامی مشتق 118
3-2-3- اسامی مرکب 120
3-3- صفت 121
3-3-1- صفات بسیط 121
3-3-2- صفات مشتق 121
3-3-3- صفات مرکب 123
3-4- قید 124
3-4-1- قیدهایی که تنها نقش قیدی داشته‌اند 124
3-4-2- قیدهایی که به عنوان پیشوند فعلی و یا حرف اضافه هم به کار ‌رفته‌اند‌ 124
3-4-3- قیدهایی که اسم یا صفت بوده‌اند و به عنوان قید هم به کار ‌رفته‌اند‌ 124
3-5- فعل 125
3-5-1- ماده مضارع 125
3-5-2- ماده ماضی 127
3-6- نحو اسم و ضمیر 129
3-7- نحو صفت 132
3-8- نحو قید 132
3-9- ساخت ارگاتیو(ماضی متعدی) 133
فصل 4: تجزیه و تحلیل واژه‌ها و ریشهشناسی 135
4-1- مقدمه 136
فصل 5: نتیجهگیری 207
کتابنامه 216
زبان‌هایی که در ایران از گذشته تا امروز متداول بوده‌اند، از نظر ویژگیهای زبانی وجوه مشترکی دارند هر چند که این زبان‌ها در سرزمین‌های گوناگونی از ایران رواج داشتهاند. این مجموعه زبان‌ها را اصطلاحا گروه زبان‌های ایرانی مینامند که خود منشعب از زبانی فرضی به نام هندوایرانی است که اصل زبان‌های اقوام هندی و ایرانی، پیش از جدا شدن از یکدیگر و سکونت در هند و ایران بوده است. شاخه هندوایرانی نیز خود یکی از شاخههای زبان فرضی دیگری به نام هندواروپایی است که مادر اغلب زبان‌های اقوامی است که در سرزمینهای واقع در شبه قاره هند تا شمال اروپا به سر میبرند یا به سر میبردهاند. از نظر تاریخی، زبان‌های ایرانی را به سه دسته عمده تقسیم می‌کنند: زبان‌های دوره باستان، زبان‌های دوره میانه و زبان‌های دوره نو.
زبان‌های دوره میانه که در فاصلهای میان حدود 300 ق.م. تا حدود 700 م. بوده است، در واقع به زبان‌هایی که پس از سقوط هخامنشیان تا آغاز اسلام در ایران بزرگ رایج بوده، گفته می‌شود که گونههای تحول یافته زبان‌های ایرانی باستان محسوب می‌شدند. از گروه زبان‌های ایرانی میانه غربی از دو زبان آثار عمدهای در دست است: زبان پهلوی اشکانی (یا پهلوانیگ1 یا پهلوانی اشکانی) و فارسی میانه یا پهلوی.
زبان پهلوی اشکانی زبان رایج دوره اشکانیان (از حدود 250 ق.م. تا حدود 224 م.) بوده که تا اوایل دوره ساسانی نیز آثاری بدان تألیف میشده است. این زبان در شمال و شمال شرق ایران متداول بوده و از صورت باستانی آن اثری بدست نیامده است. از دیگر زبان‌های ایرانی میانه که با زبان پهلوی اشکانی همخانواده بودند، می‌توان از سغدی، خوارزمی، سکایی (با دو گویش خُتَنی و تُمشُقی)، بلخی( از شاخه شرقی) و فارسی میانه (شاخه جنوب غربی) نام برد.
کهنترین آثار موجود به زبان پهلوی اشکانی متعلق به سده نخست پیش از میلاد است. این زبان تا حدود سده ششم میلادی زنده بود و سپس به تدریج رو به خاموشی نهاد. آخرین آثار موجود به زبان پهلوی اشکانی، آثار مانوی است که اکثرا به پیش از سده نهم میلادی/ سوم هجری تعلق دارد. آثار پهلوی اشکانی مانوی حتی تا سده سیزدهم میلادی/ هفتم هجری نیز به نگارش در میآمد، اما چون این آثار را در زمانی نوشته شدند که پهلوی اشکانی زبانی مرده بود، در آنها اشتباهات و گاه آمیختگیهایی با فارسی میانه دیده میشود.
هر چند از ادبیات ایرانی دوره میانه اشعار زیادی بر جای نمانده، اما بازمانده دو منظومه درخت آسوریک و یادگار زریران و دیگر سرودهای پهلوی اشکانی و فارسی میانه وجود یک سنت شعری پایدار را در این دوره به اثبات میرساند؛ با این وجود از ادبیات شفاهی دوره اشکانی اطلاعات چندانی در دست نیست.
بخش بزرگی از اشعار ایرانی دوره میانه را سرودهای مانوی تشکیل میدهد که آنها را عمدتا با آلات موسیقی در جشن‌ها و مراسم دینی میخواندهاند. این اشعار دارای وزن ضربی یا تکیهای بودند و تکیه روی هجاهای آخر دو کلمه اصلی هر مصراع قرار داشت. سرودهای مانوی را به طور کلی به سه دسته سرودهای بلند، سرودهای دینی و سرودهای کوتاه تقسیم کرده‌اند که از سرود‌های بلند، منظومههای «هویدگمان» و «انگدروشنان» باز مانده است.
شعرهای مانوی در نسخهها غالبا به صورت نثر نوشته شده است و معمولا آخر ابیات را با نقطهای رنگین مشخص کردهاند، اما در انگدروشنان هر بیتی دارای دو مصرع است و در میان هر مصراع یک یا دو نقطه گذاشته شده که مصراع را به دو پاره تقسیم میکند و میان ابیات، فاصله سفید است. سرود مانوی انگدروشنان به تقلید از دو زبور مانی و به زبان پهلوی اشکانی سروده شده و امروزه قطعاتی از آن به زبان سغدی نیز در دست است. این عنوان از نخستین کلمه بیت اول این مجموعه گرفته شده است: angad rOSnAn fryAnag… «ای یار روشنان کامل…».
انگدروشنان دارای هشت بخش(اندام/ هَندام) است که در آن سخن از روح سرگردان و پریشانی است که گرفتار حملههای دشمن شده و در آرزوی نجات دهندهای است تا رستگار گردد. روح نومید است و فریاد میکشد «چه کسی نجاتم خواهد بخشید؟»؛ و سرانجام نجات دهنده‌ای ظاهر میشود و کلامی مهربان و عاشقانه بر زبان میراند و به او نوید رهایی میدهد. دیوان میگریزند و مژده رستگاری به روح داده میشود. روح جامه نور بر تن میکند و از زندان ظلمانی تن آزاد میشود و به آسمان میرود. با این حال و به رغم آزاد شدن روان، جهان در رنج و زیبایی ناپایدارش هنوز پابرجاست.
از نظر واتر برونو هنینگ و بعدها مری بویس، شیوه سرایش دو سرود هویدگمان و انگدروشنان به گونهای است که میتوان گمان برد هر دو از یک سراینده بودهاند. هنینگ معتقد بود که منظومه هویدگمان را مارامو سروده است و بیگمان سراینده انگدروشنان از سبک او پیروی کرده است. اما ورنر زوندرمان در سال 1990 با بازخوانی نام «مارخورشید وَهمَن اِسپَسَگ» در سرآغاز دستنوشته M233/r/، ثابت کرد این دو مجموعه را اسقفی مانوی به نام «مار خورشید وَهمَن» سروده است.2
بیان مسئله و اهمیت آن
اهمیت زبان پهلوی اشکانی به ویژه در فاصله میان سده نخست پیش از میلاد تا سده چهارم میلادی، سبب شد که واژههای بسیاری از این زبان علاوه بر فارسی میانه، سغدی و ارمنی به زبان‌های آرامی، سریانی، مندایی و از طریق ارمنی به گرجی نیز راه یابد. این زبان پس از گسترش دین مانوی (216-276 م.) در خراسان و ماوراءالنهر، به کوشش مبلغان مانوی در سده سوم میلادی به عنوان یکی از ابزارهای تبلیغ مورد استفاده مانویان قرار گرفت و کتاب‌هایی به آن زبان تالیف یا ترجمه شد. آثار متاخر مانوی که بخش قابل توجهی از آنها را آثار منظوم تشکیل میدهد در زمانی به نگارش درآمده که پهلوی اشکانی زبانی مرده بود است. به همین دلیل است که در بسیاری از موارد تأثیر واژهها و گاه نکات دستوری فارسی میانه را میتوان در آنها مشاهده کرد. مانی و پیروان او به نوشتن کتب و رسالات اعتقاد و علاقه فراوان داشتند و این امر را یکی از وسایل عمده تبلیغ دین خود می‌دانستند (تفضلی،1376: 333) از آنجا که مانویان به زبان مردمی که در میان آنها قصد تبلیغ داشتند، کتاب می‌نوشتند آثار مانوی به زبان‌های متعددی موجود است. هم‌چنین اکثر آثار مانوی ایرانی به (فارسی میانه و پهلوی اشکانی و سغدی و فارسی دری)، به خط مخصوص مانویان است که از خط سریانی سطرنجیلی گرفته شده است. (تفضلی،1376: 334)
ایران‌شناسان این متون را به قصد بررسی عقاید مانوی بارها مورد مطالعه قرار دادهاند، اما در این مطالعات کمتر به ویژگی‌های زبانی و ادبی این متون پرداخته شده است. درباره وزن اشعار مانوی مباحث زیادی مطرح شده و به نظر میرسد در وزن این اشعار، علاوه بر تعداد هجاهای تکیهدار، ضرب وزن میتواند متفاوت باشد. علاوه بر تکنیک‌های ساختاری، مانویان در اشعار خود، که آنها را غالبا همراه با ساز و آواز میخواندند، برای جذابیت آنها و نیز به منظور بهتر عرضه کردن افکار و عقاید خویش، از صنایع لفظی و صور خیال، خصوصا تشبیه و مجاز استفاده میکردند. آن بخش از سرودههای مانوی که در این پژوهش مورد بررسی قرار میگیرد، سرود انگدروشنان (روشنان کامل) و به زبان پهلوی اشکانی است. تمامی این شعر بلند درباره سفر روح است پس از رهایی از زندان تن یا جهان تاریکی به جهان روشنایی و رسیدن به پدر نخستین و مادر زندگان. از آنجا که از زبان پهلوی اشکانی نسبت به زبان فارسی میانه آثار کمتری در دست است، بررسی ویژگی‌های آوایی، ساختواژی و نحوی این متون، نکات بسیاری را درباره این زبان ایرانی میانه غربی روشن خواهد کرد.
در این پژوهش سعی بر آن است تا سرود انگدروشنان با استفاده از منابع معتبر واجنویسی شود، جنبه شعری آن به نحوی در فارسی امروز مشخص و در آخر ترجمهای از آن بر پایه متن سرود که در صفحات 112 تا 173 کتاب THE MANICHAEAN HYMN-CYCLES IN PARTHIAN نوشته Mary Boyce آمده، به زبان فارسی ارائه شود. هم‌چنین در فرآیند کار تا آنجا که میسر باشد ویژگیهای صرفی و نحوی و ریشهشناختی واژهها و متن مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
پرسشهای تحقیق
با توجه به اینکه متون گونه ادبی زبان پهلوی اشکانی به شمار میآید، جا بهجایی مقولات دستوری در آنها از این نظر چگونه است؟
آثاری که از مانویان به زبان‌های ایرانی (فارسی میانه و پهلوی اشکانی و سغدی) در دست است، در اوایل قرن بیستم از زیر خرابههای دیرهای مانویان در واحه تورفان در شمال غرب چین در استان سینکیانگ3، که در زیر شن و خاک مدفون شده بود، بهدست آمده و در کشف و قرائت و ترجمه و تفسیر سهم عمده از آنِ دانشمندان و محققان آلمانی است. بیشتر آثار مکشوفه در تورفان اکنون در برلین محفوظ است و تعداد بسیاری از آن اسناد هنوز منتشر نشده است. در موزههای شهرهای دیگر مانند لندن، پاریس، سن پطرزبورگ و کیوتو نیز برخی از اوراق مانوی وجود دارد.
پژوهش در شعر مانوی را مولر4، خاورشناس بلندپایه آلمانی، آغاز کرد. وی در سال 1913 در برلین سرود ششم انگدروشنان و متن و ترجمه سرودنامهای مانوی به نام مَهرنامگ را در Ein Doppelblatt aus einem manichäischen Hymnenbuch (ma~rnAmag) منتشر کرد.
والتر برونو هنینگ5 طی سال‌های 1933 تا 1948پارههای بسیاری از سرودهای مانوی را قرائت کرد و پس از سالها پژوهش و بررسی متوجه شد که چهار سرود به پارسی میانه و پهلوی اشکانی وجود داشته که هر یک به بخشهایی (اندامها) تقسیم میشده است. او بخشهایی از دو سرود پهلوی اشکانی هویدگمان و انگدروشنان را منتشر کرد و قطعاتی از سرودنامههای یاد شده را با سرودهای چینی مانوی مطابقت داد و نام سراینده و زمان سرایش اشعار را کشف کرد.
مری بویس6 در سال 1954 دو سرود بلند مانوی هویدگمان و انگدروشنان را به زبان پهلوی اشکانی به همراه اصلاحاتی از والتر برونو هنینگ وگاه ترجمههایی از خود او به کمک متن سغدی و چینی در پانوشت و با واژهنامهای در The Manichaean Hymn-Cycles in Parthian به چاپ رساند. مفصل‌ترین مجموعه اسناد شعری به زبان ایرانی میانه غربی که در دسترس ما قرار دارد، همین مجموعه سرودهای مانوی به زبان پهلوی اشکانی است که مری بویس با حوصله زیاد بازسازی و منتشر کرد. مؤلف در مقدمه فهرست کاملی از انواع مصرع‌ها ، یا به عبارت بهتر، انواع پارهها را که در دو اثر هویدگمان و انگدروشنان آمده است، به دست میدهد. این انواع بر حسب تعداد هجاها و محل تکیهها تعریف میشوند.
هم‌چنین مری بویس در 1960 فهرست کامل دست‌نوشتههای مانوی تورفان را در کتاب A Catalogue of the Iranian Manuscripts in Manichean Script in the German Turfan Collection منتشر کرد و در آن دست‌نوشتهها را به صورت موضوعی دستهبندی کرد. وی در سال 1975 در اثر دیگری به نام A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian بسیاری از دست‌نوشتههای نسبتا سالم فارسی میانه و پهلوی اشکانی را با تعلیقات مفصل همراه با واژهنامهای منتشرکرد.
ورنر زوندرمان7 از دیگر ایرانشناسانی است که بیشتر پژوهشهای خود را به مانی اختصاص داده است. وی در The Manichaean Hymn Cycles Huyadagmān and Angad Rošnān in Parthian and Sogdian که آن را در 1990 به چاپ رساند، مجموعه سرودههای هویدگمان و انگدروشنان را بررسی کرده و متنهای تازهای درباره دو سرود یاد شده به خط و زبان سغدی ارائه میدهد و آن را با متنهای پهلوی اشکانی که مری بویس در 1954 منتشر کرده، مقایسه نموده و به نتایج تازهای دست مییابد.
دزموند دورکین مایسترارنست8 در واژه‌نامه مانوی خودDictionary of Manichaean Texts, Volume III: Dictionary Of Manichaean Middle Persian and Parthian که در سال 2004 چاپ شد، واژه‌های به کار رفته در دو سرود هویدگمان و انگدروشنان را آورده است.
روانشاد ایرج وامقی (1379-1311) در سال 1378 کتاب «نوشتههای مانی و مانویان» را به چاپ رساند که در آن کتاب، بخش‌هایی از دو سرود هویدگمان و انگد روشنان را بر پایه کتاب مری بویس ترجمه کرده و برای برخی واژهها ریشه‌هایی به صورت پانوشت ارائه داده است.
ابوالقاسم اسماعیلپور در سال 1386 در بخش مربوط به سرودهای مانوی در کتاب «سرودهای روشنایی: جستاری در شعر ایران باستان و میانه و سرودهای مانوی»، چند بخش از دو سرود هویدگمان و انگد روشنان را بر پایه قرائت و حرف نوشت مری بویس و با ترجمه همه یادداشت‌ها و تفسیرهای او آورده است.
نوع روش در انجام این پژوهش به صورت توصیفی انجام شده است و در گردآوری اطلاعات و دادهها از روش کتابخانهای استفاده شده است.
تعریف مفاهیم و واژگان اختصاصی طرح
ریشهشناسی، واجشناسی تاریخی، زبان پهلوی اشکانی
ریشهشناسی: یکی از شاخههای زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی است که به شناخت ریشه واژهها میپردازد. به طور کلی ریشهشناسی علم مطالعه تاریخی واژهها میباشد.
واجشناسی تاریخی: به آن بخش از دانش زبانشناسی که به بررسی و توصیف صداهای زبان با توجه به نقش واجی آنها، یعنی ویژگی ایجاد تمایز میان تکواژها و نیز روابط گوناگون موجود میان واج‌ها و همچنین ساخت واژهها از لحاظ چگونگی پیوند واج‌ها در آنها میپردازد، واج‌شناسی اطلاق میشود. در واجشناسی تاریخی سابقه تاریخی واژهها هم مورد بررسی قرار می‌گیرد.
زبان پهلوی اشکانی: زبان رایج دوره اشکانیان (از حدود 250ق.م. تا حدود 224 م.) بوده که تا اوایل دوره ساسانی نیز آثاری بدان تالیف میشده است. این زبان در شمال و شمال شرقی ایران متداول بوده که زبان و خط آن از خط آرامی اقتباس شده است.
آوانویسی و ترجمه سرود
Angad ROSnAn I
nys’r’d ’ngd rwšn’n
nisArAd angad rOSnAn
Begun (is) Angad Rošnān 9
انگدروشنان (روشنان کامل)10 آغاز شد
a: ’ngd rwš[n]’n ○ fry’ng pt ’xšd 
angad rOSnAn fryAnag pad



همه حقوق محفوظ است

Posted آگوست 6, 2018 by 92 in category "مقالات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *